نگاهی به پدیده پیری جمعیت در ایران
نايبرئیس كميسيون فرهنگی مجلس اخیرا مدعی شده است: «بر اساس گزارش ثبت احوال، قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت باعث توقف کاهش نرخ باروری شده است و حتی در برخی بخشها افزایش داشتهایم.» اما این ادعا با دادههای آماری در تضاد است و جمعیت ایران بهسرعت بهسمت پیری میرود!
قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت از پاییز ۱۴۰۰ به اجرا درآمد. اگر این قانون قرار بود تغییری در تعداد تولدها ایجاد کند، باید نشانههای آن در نیمه دوم سال ۱۴۰۱ دیده میشد. اما آمارهای رسمی خلاف این را نشان میدهند.
در سال ۱۴۰۰ نسبت به ۱۳۹۹، تنها ۸هزار تولد کمتر ثبت شد. ولی در سه سال بعدی، این کاهش سرعت بیشتری گرفت. در سالهای ۱۴۰۱، ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ به ترتیب ۳۱، ۱۷ و سپس ۷۹هزار تولد کمتر گزارش شده است.
در بازه سالهای ۱۳۹۷ تا ۱۳۹۹، روند نزولی تولدها شدیدتر بود. اما پس از آن، این کاهش موقتا کند شد و در سال ۱۴۰۰ به کمترین حد خود رسید. اجرای قانون جدید دوباره این روند را تشدید کرد.
ادعای نماینده مجلس درباره افزایش تولد در برخی بخشها، نگاه آماری درستی نیست. نرخ تولد باید بهصورت سراسری و در مقایسه با سال قبل بررسی شود.
در سال ۱۴۰۳ نسبت به ۱۴۰۲ حدود ۷.۵درصد کاهش در تعداد تولدها مشاهده شده است. در حالی که کاهش بین ۱۴۰۲ و ۱۴۰۱ فقط ۱.۵درصد بوده است.
افزایش جزئی تولد در خانوادههای پرجمعیت دیده شده است. خانوادههایی با ۳ یا ۴ یا ۵ فرزند، فرزند جدیدی به دنیا آوردهاند. انگیزه آنها بهرهگیری از امتیازات مقطعی و سیاستهای تشویقی بوده است.
مشوقها فقط در دایره خودیهای نظام، رانت فرزندآوری و جلوگیری از پیری جمعیت در سپاه
این افزایشها موقتیاند و نمیتوانند روند کلی کاهش تولد را جبران کنند. هیچ نشانهای از تغییر نگرش بلندمدت مردم به فرزندآوری دیده نمیشود.
محمدرضا نقدی، معاون هماهنگکننده سپاه، در خرداد ۱۴۰۳ گفت: «خطر پیری جمعیت در ایران جدی است.» او افزود: «تعداد پاسداران دو فرزندی ۱۸درصد، سه فرزندی ۲۰درصد، چهار فرزندی ۵۰درصد، پنج فرزندی ۸۰درصد و شش فرزندی ۱۰۰درصد افزایش یافته است.»
اما این آمار محدود به جامعه سپاه است و نمیتوان آن را به کل جمعیت تعمیم داد. عامل اصلی کاهش تولد در حکومت ایران، فقر است. البته مسائل فرهنگی و روندهای جهانی نیز موثرند، ولی نقش فقر پررنگتر است.
در برخی اظهارات مقامات حکومت ایران، دلایل عجیب و غیرعلمی برای پیری جمعیت مطرح شده است. برای نمونه، حسین سیدسامعی، رئیس تبلیغات اسلامی دلیجان گفته بود: «اگر در حوزه عفاف و حجاب کاری نکنیم، با پیری جمعیت مواجه میشویم!»
در اردیبهشت ۱۴۰۴، مرضیه وحید دستجردی، دبیر ستاد ملی جمعیت، اعلام کرد: «حدود ۱۰.۵درصد از جمعیت کشور سالمند هستند و با شتاب بهسمت پیری میرویم.»
مرکز آمار نیز در ۲۲اسفند ۱۴۰۳ اعلام کرد که جمعیت ایران از ۸۶میلیون نفر فراتر رفته است. اما رشد جمعیت لزوما به معنای کاهش پیری نیست. جمعیت ۸۶میلیونی حکومت ایران، پنج برابر سریعتر از نرخ رشد خود در حال پیر شدن است. این هشدار جدی برای آینده اقتصادی، اجتماعی و حتی امنیتی کشور است.
طبق گزارش مؤسسه ملی تحقیقات جمعیت، سازمان ملل پیشبینی کرده تا سال ۲۰۵۰، حدود یکسوم جمعیت ایران بالای ۶۰سال خواهند بود. این رقم نسبت به سال ۲۰۲۱ سه برابر بیشتر است.
در همین زمینه
افت شدید رشد جمعیت؛ چرا جمعیت ایران پیر شد؟
وارد چاله جمعیتی شدهایم!
اسکندر مومنی، وزیر کشور، در دیماه ۱۴۰۳ هشدار داد که اگر روند فعلی ادامه یابد، جمعیت ایران طی ۷۵سال آینده نصف خواهد شد.
بر اساس گزارش سایت حکومتی اکو ایران در ۹بهمن ۱۴۰۳، سهم گروههای سنی میانسال و سالمند در حال افزایش است.
گروه سنی ۵۱ تا ۶۰سال از ۶.۶درصد به ۱۰.۳درصد افزایش یافته است. همچنین گروه ۶۱ تا ۷۰سال رشد ۱.۸ درصدی داشته و به ۶.۳درصد رسیده است. سهم افراد بالای ۷۱سال نیز با رشد مشابهی مواجه شده است.
این تحولات ساختاری، پیری جمعیت حکومت ایران را اثبات میکند. این روند بر خدمات درمانی، صندوقهای بازنشستگی و منابع عمومی کشور فشار شدیدی وارد خواهد کرد.
مشکل بزرگتر این است که حکومت ایران، صندوقهای بازنشستگی را برای تأمین هزینه جنگ در منطقه تخلیه کرده است.
در عین حال، حکومت ایران هیچ برنامه مشخصی برای بهبود وضعیت معیشتی مردم ارائه نداده است. سیاستهای اقتصادی موجود، خود موجب افزایش فقر، بیکاری و مهاجرت گسترده جوانان شدهاند.
به عنوان آخرین نمونه محسن دهنوی، سخنگوی مجمع تشخیص مصلحت نظام، در ۲۳اردیبهشت ۱۴۰۴ خبر داد که گزارشی درباره ارزیابی «سیاستهای کلی جمعیت» تدوین شده و پس از تصویب در هیئت نظارت، به خامنهای ارائه خواهد شد.
او اعلام کرد: «امسال متاسفانه نرخ باروری به ۱.۴درصد رسیده که بسیار پایین است. در سال ۱۴۰۳ وارد چاله جمعیتی شدهایم.»
با توجه بهوضعیت موجود، نمیتوان انتظار داشت که قانون جوانی جمعیت تغییری اساسی ایجاد کند. مادامی که معیشت مردم بهبود نیابد، میل به فرزندآوری نیز رشد نخواهد کرد.
به بیان دیگر کلیه اظهارات خامنهای و طرحهای حکومتی در مورد فرزندآوری و جلوگیری از پیری جمعیت با شکست فاحشی روبرو شده است.
