چرا مجتبی خامنه ای دستور این ادغام را صادر کرد؟
مجتبی خامنه ای در روزهای اخیر برای تحکیم پایه‌های قدرت خود و اعمال هژمونی بر ارکان نظامی برای چند فرمانده ارشد نظامی احکامی صادر کرده است. در حکم انتصاب علی عبداللهی به ریاست ستادکل نیروهای مسلح، علاوه بر تعیین رئیس جدید این نهاد، مأموریتی مشخص نیز درباره ساختار فرماندهی جنگی رژیم درج شده است؛ تکمیل و تسریع روند ادغام قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیاء در ستادکل نیروهای مسلح.
قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیاء در ساختار نظامی رژیم ایران مسئولیت برنامه‌ریزی، طراحی و فرماندهی عملیات در شرایط جنگی را بر عهده داشت، در حالی که ستادکل نیروهای مسلح، نهاد عالی هماهنگ‌کننده میان سپاه پاسداران، ارتش و فراجا محسوب می‌شود.
بنابراین، ادغام این دو ساختار صرفاً یک جابه‌جایی اداری به نظر نمی‌رسد، بلکه می‌تواند به معنای تغییر در شیوه اعمال فرماندهی و تصمیم‌گیری نظامی رژیم ایران باشد.
روایت رسمی در مورد ادغام
رسانه‌ها و چهره‌های نزدیک به رژیم ایران تلاش کرده‌اند این تغییر را عمدتاً با ضرورت تمرکز فرماندهی در شرایط آماده‌باش و تهدید جنگی توضیح دهند.
محمدصادق علیزاده، روزنامه‌نگار نزدیک به جریان حاکم، در صداوسیما با اشاره به این تصمیم گفت که موضوع ادغام قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیاء و ستادکل نیروهای مسلح از مدتی پیش مطرح بوده و اکنون با درج این مأموریت در حکم علی عبداللهی، این روند شکل رسمی پیدا کرده است.
بر اساس توضیح او، با اجرای این طرح، قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیاء در ساختار ستادکل نیروهای مسلح قرار می‌گیرد و فرماندهی نظامی متمرکزتر خواهد شد. به گفته او، در شرایط بحرانی و جنگی، در صورت نیاز دستگاه‌های غیرنظامی و اجرایی نیز می‌توانند تحت فرماندهی این ساختار قرار گیرند.
پایان موازی‌کاری یا تمرکز بیشتر قدرت؟
منطق رسمی رژیم ایران درباره این تغییر، پایان دادن به موازی‌کاری میان ساختارهای ستادی و عملیاتی و ایجاد یک فرماندهی واحد عنوان می‌شود.
در ساختار پیشین، ستادکل نیروهای مسلح نقش برنامه‌ریزی و هماهنگی کلان را بر عهده داشت و قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیاء در زمان جنگ وارد مرحله فرماندهی عملیاتی می‌شد. با ادغام این دو ساختار، فاصله میان برنامه‌ریزی و اجرای عملیات کاهش می‌یابد و ستاد فرماندهی می‌تواند از ابتدا در وضعیت آماده‌باش عملیاتی قرار داشته باشد.
بیشتر بخوانید
چنین تغییری می‌تواند نشان‌دهنده آن باشد که رژیم ایران مفهوم تهدید را دیگر صرفاً به یک وضعیت موقت جنگی محدود نمی‌کند، بلکه خود را در شرایطی می‌بیند که باید ساختار نظامی آن به‌صورت دائمی برای مواجهه با بحران و جنگ احتمالی آماده باشد.
سایت حکومتی فرارو می‌نویسد: «ادغام ستادکل نیروهای مسلح و قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا را می‌توان از مهم‌ترین تغییرات در معماری فرماندهی نیروهای مسلح در سال‌های اخیر دانست؛ تغییری که اهمیت آن صرفا در جابه‌جایی ساختاری یا تغییر عنوان و جایگاه دو مجموعه خلاصه نمی‌شود. مساله اصلی، نزدیک‌تر شدن دو سطحی است که طی دهه‌های گذشته ماموریت‌های متفاوت اما مکملی داشته‌اند: سطح سیاستگذاری و برنامه‌ریزی کلان از یک سو و سطح فرماندهی و هدایت عملیات از سوی دیگر. »
پیامد مهم‌تر؛ نقش دستگاه‌های غیرنظامی در شرایط بحرانی
یکی از مهم‌ترین بخش‌های این تغییر ساختاری، دامنه اختیارات احتمالی ساختار جدید در قبال دستگاه‌های غیرنظامی و اجرایی است.
بر اساس توضیح مطرح‌شده در صداوسیما، در صورت وقوع یک بحران گسترده یا جنگ، امکان قرار گرفتن دستگاه‌های دولتی، خدماتی و اجرایی در چارچوب فرماندهی یکپارچه نظامی وجود خواهد داشت.
اگرچه تأکید شده که در جنگ‌های اخیر چنین سازوکاری فعال نشده و دستگاه‌های اجرایی به فعالیت عادی خود ادامه داده‌اند، اما پیش‌بینی چنین ترتیبی در ساختار فرماندهی نظامی رژیم ایران، از ایجاد سازوکاری برای مدیریت متمرکز کشور در شرایط فوق‌العاده حکایت دارد.
به این ترتیب، ادغام قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیاء در ستادکل نیروهای مسلح را نمی‌توان صرفاً یک اصلاح تشکیلاتی و ساختاری دانست. این اقدام می‌تواند بخشی از روند گسترده‌تر تمرکز قدرت در ساختارهای نظامی و امنیتی رژیم ایران باشد؛ روندی که در شرایط بحران، امکان هماهنگی و اعمال فرماندهی مستقیم بر بخش‌های وسیع‌تری از ساختار حکومتی و اجرایی را فراهم می‌کند.
دنیای اقتصاد نوشت :«اکنون که شکل تهدیدها تغییر کرده، پیوند این دو تجربه می‌تواند تلاشی برای ساختن الگویی متناسب با جنگ‌های آینده باشد؛ جنگ‌هایی که در آنها سرعت تصمیم، یکپارچگی اطلاعات و هماهنگی میان حوزه‌های مختلف، به اندازه قدرت سخت‌افزاری اهمیت خواهد داشت.»
آیا مجتبی در حال بازسازی ساختار قدرت به سبک خامنه ای است؟
اهمیت این تغییر زمانی بیشتر روشن می‌شود که در کنار جابه‌جایی‌های اخیر در رأس نیروهای مسلح رژیم ایران قرار گیرد. مجتبی خامنه‌ای، در نخستین اقدامات خود در جایگاه رهبری، مجموعه‌ای از تغییرات در سطوح بالای فرماندهی نظامی را رقم زده است و اکنون در احکام صادرشده، بازآرایی ساختار فرماندهی جنگی نیز مورد تأکید قرار گرفته است.
از این منظر، پرسش اصلی تنها این نیست که چرا قرارگاه خاتم‌الانبیاء در ستادکل ادغام می‌شود؛ پرسش مهم‌تر این است که آیا این تغییرات بخشی از روند شخصی‌سازی هرچه بیشتر ساختارهای نظامی و امنیتی رژیم ایران توسط مجتبی خامنه‌ای است؟
خامنه ای طی سال‌های گذشته با گسترش نقش نهادهای نظامی و امنیتی در ساختار قدرت، عملاً جایگاه این نهادها را در تصمیم‌گیری‌های کلان کشور تقویت کرد. اکنون اگر مجتبی خامنه ای نیز با تغییر ساختارهای فرماندهی، تمرکز بیشتر قدرت نظامی و نزدیک‌تر کردن حلقه فرماندهان ارشد به مرکز قدرت را دنبال کند، می‌توان از تداوم همان الگو در شکل و شرایطی جدید سخن گفت.
آیا مجتبی خامنه ای می‌تواند؟!
علت این تغییرات و ادغام دو فرماندهی را چه در تمرکز قوا جستجو کنیم و چه تلاش مجتبی خامنه ای برای شخصی کردن ساختار فرماندهی در هر حال باید به این واقعیت اشراف داشت که مجتبی خامنه ای در ضعف مطلق است و با این مانورها تلاش دارد خود را قدرتمند جلوه بدهد. این تغییرات را پیش از آنکه در احتمال از سرگیری یک جنگ خارجی دیگر ارزیابی کرد باید در هراس مجتبی از قیام دوباره مردم ایران فهمید.
منابع
- سایت فرارو – شنبه ۲۴ مرداد ۱۴۰۵، چرا ستادکل نیروهای مسلح و قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا با هم ادغام شدند؟
- دنیای اقتصاد – شنبه ۲۴ مرداد ۱۴۰۵، چرا «قرارگاه مرکزی خاتم الانبیاء» در «ستادکل نیروهای مسلح» ادغام شد؟/ ساختن الگویی متناسب با جنگ‌های آینده
