چگونه ۲۶ سال خشکسالی و برداشت بیرویه، یک استان را به ورشکستگی آبی رساند؟
خراسان جنوبی امروز با یک کمبود موقت آب یا یک دوره کوتاه خشکسالی مواجه نیست؛ این استان پس از ۲۶ سال خشکسالی پیوسته، کاهش شدید منابع زیرزمینی و فرونشست زمین، وارد مرحلهای شده که مقامهای محلی از آن با عنوان «ورشکستگی آبی» یاد میکنند. این وضعیت نشان میدهد بحران آب در این منطقه تنها محصول کاهش بارندگی نیست، بلکه نتیجه ترکیبی از تغییرات اقلیمی، برداشت فراتر از توان طبیعی آبخوانها و الگوی مدیریتی است که برای سالها فشار بر منابع محدود آبی را افزایش داده است. (ایرنا؛ رادیو فردا؛ ایرانوایر)
از خشکسالی طولانی تا فروپاشی تعادل آبی
خشکسالی در خراسان جنوبی از سال آبی ۱۳۷۸-۱۳۷۹ آغاز شده و اکنون بیستوششمین سال متوالی خود را پشت سر میگذارد. بررسیهای هواشناسی نشان میدهد تقریباً تمام مساحت استان درگیر درجات مختلف خشکسالی است؛ بهطوری که بر اساس شاخص ۱۰ ساله SPEI، حدود ۷۳ درصد مساحت استان درگیر خشکسالی شدید، بیش از ۲۱ درصد درگیر خشکسالی بسیار شدید و در مجموع ۹۹.۹۸ درصد استان تحت تأثیر خشکسالی قرار دارد. (ایرنا)
بیشتر بخوانید
قتل زهرا کاظمی؛ کیفرخواستی برای دیکتاتور!
اگرچه در سال آبی جاری حدود ۱۲۰ میلیمتر بارندگی ثبت شده که نسبت به سال گذشته افزایش قابل توجهی داشته است، اما این بارش مقطعی نتوانسته کسری انباشته منابع آب را جبران کند. دلیل آن روشن است: بحران آب خراسان جنوبی حاصل یک یا دو سال کمبارشی نیست، بلکه نتیجه انباشته شدن چند دهه کاهش بارندگی و برداشت بیش از ظرفیت منابع زیرزمینی است. (ایرنا؛ رادیو فردا)
در مناطق خشک و نیمهخشک، تغییرات اقلیمی نیز این روند را تشدید کرده است. افزایش دما، بالا رفتن میزان تبخیر و کاهش رطوبت خاک باعث میشود حتی بارندگیهای مناسب نیز نتوانند به شکل مؤثر سفرههای زیرزمینی را تغذیه کنند. (IPCC)
برداشت بیش از توان طبیعت؛ عامل اصلی ورشکستگی آبی
خشکسالی آغازگر بحران بوده، اما عامل اصلی تبدیل آن به ورشکستگی آبی، برداشت بیش از ظرفیت از منابع زیرزمینی است. بر اساس استانداردهای جهانی، برداشت تا حدود ۴۰ درصد از آب ورودی به سفرههای زیرزمینی قابل قبول است و رسیدن این رقم به ۶۰ درصد به معنای ورود به مرحله بحران محسوب میشود. اما در خراسان جنوبی سالانه حدود ۱۳۰ درصد آب قابل برنامهریزی از آبخوانها برداشت میشود؛ یعنی میزان برداشت از میزان تغذیه طبیعی منابع بیشتر است. (ایرنا؛ رادیو فردا؛ ایرانوایر)
نتیجه این روند، ایجاد کسری تجمعی چهار میلیارد و ۲۰۰ میلیون مترمکعبی در منابع آب زیرزمینی استان طی سه دهه گذشته است. این رقم نشان میدهد آبخوانهای استان سالهاست با سرعتی بیشتر از توان بازسازی طبیعی خود تخلیه میشوند. (ایرنا؛ رادیو فردا)
زمانی که توسعه با اقلیم منطقه هماهنگ نباشد
یکی از ریشههای اصلی بحران آب در خراسان جنوبی، ناهماهنگی میان الگوی توسعه و ظرفیت طبیعی منطقه است. این استان در یکی از خشکترین مناطق ایران قرار دارد، اما در دهههای گذشته بخش مهمی از فعالیتهای اقتصادی آن همچنان به برداشت گسترده از منابع زیرزمینی وابسته مانده است.
در مناطق خشک، توسعه کشاورزی بدون توجه به ظرفیت آبی، به معنای مصرف سرمایه طبیعی برای حفظ تولید کوتاهمدت است. سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) نیز تأکید میکند که در مناطق کمآب، افزایش بهرهوری آب، اصلاح الگوی کشت و مدیریت تقاضا، مهمترین راهکارهای جلوگیری از تخریب منابع آبی است. (FAO)
در خراسان جنوبی نیز اگرچه طرحهایی مانند سازگاری با کمآبی، کاهش برداشت از سفرههای زیرزمینی و اصلاح الگوی مصرف مطرح شده، اما اجرای این برنامهها با تأخیر همراه بوده و به طور میانگین ۲۴ درصد از اهداف تعیینشده عقب مانده است. (ایرنا)
آبهای هزاران ساله؛ آخرین ذخایر در حال مصرف
یکی از نگرانکنندهترین نشانههای عبور از بحران، وابستگی استان به آبهای عمیق و غیرقابل تجدید است. مطالعات سنیابی آب در برخی دشتهای خراسان جنوبی نشان میدهد بخشی از آب برداشتشده از دشت بیرجند قدمتی بین چهار هزار تا ۱۷ هزار سال دارد و در دشت رکات نیز سن آب حدود ۵۷ سال برآورد شده است. (ایرنا)
این آمار نشان میدهد بخشی از منابعی که امروز مصرف میشوند، حاصل چرخههای طبیعی بسیار طولانی هستند و در مقیاس زمانی زندگی انسان قابل جایگزینی نیستند. به همین دلیل کارشناسان میان «بحران آب» و «ورشکستگی آبی» تفاوت قائل میشوند؛ در بحران هنوز امکان بازگشت وجود دارد، اما در ورشکستگی بخشی از منابع برای همیشه از دست میرود. (ایرنا؛ رادیو فردا)
فرونشست؛ زنگ خطر تخریب سرزمین
افت شدید سطح آبهای زیرزمینی اکنون خود را در قالب فرونشست زمین نشان داده است. این پدیده که از آن با عنوان «زلزله خاموش» یاد میشود، ۱۷ محدوده مطالعاتی در ۹ شهرستان استان را درگیر کرده است. همچنین شاخص آسیبپذیری فرونشست در دشتهای خراسان جنوبی حدود دو برابر میانگین کشور اعلام شده است. (ایرنا)
فرونشست تنها یک پیامد زیستمحیطی نیست؛ بلکه تهدیدی برای زیرساختها، جادهها، تأسیسات شهری و زمینهای کشاورزی محسوب میشود. مهمتر اینکه برخلاف بسیاری از خسارتهای طبیعی، بازگرداندن زمین فرونشسته به شرایط اولیه تقریباً امکانپذیر نیست. (ایرنا)
بحران آب؛ از سفرههای زیرزمینی تا زندگی مردم
پیامدهای بحران آب اکنون وارد زندگی روزمره مردم شده است. بیش از ۴۰۰ روستا با جمعیتی حدود ۴۵ هزار نفر از طریق تانکر آبرسانی میشوند و ۹ شهر و ۲۷ مجتمع آبرسانی استان با تنش آبی مواجه هستند. (ایرنا؛ ایرانوایر)
همچنین حدود ۸۸.۷ درصد آب مصرفی خراسان جنوبی از منابع زیرزمینی تأمین میشود، در حالی که میانگین وابستگی کشور به این منابع حدود ۵۵ درصد است. این وابستگی بالا، آسیبپذیری استان را در برابر ادامه خشکسالی افزایش داده است. (ایرنا)
تداوم این شرایط میتواند پیامدهای اجتماعی گستردهای به همراه داشته باشد؛ از کاهش توان کشاورزی و دامداری گرفته تا افزایش مهاجرت از روستاها و تغییر ساختار اقتصادی مناطق کمآب.
خراسان جنوبی؛ بخشی از بحران بزرگ آب در ایران
بحران خراسان جنوبی بخشی از بحران گستردهتر آب در ایران است. استانهایی مانند اصفهان، یزد، کرمان و فارس نیز با افت آبخوانها و فرونشست زمین روبهرو هستند. اما تفاوت خراسان جنوبی در وابستگی بسیار بالا به منابع زیرزمینی و محدود بودن گزینههای جایگزین است.
در واقع، تجربه این استان نشان میدهد که بحران آب در ایران تنها ناشی از کاهش بارندگی نیست؛ بلکه ترکیبی از تغییر اقلیم و تصمیمهای انسانی درباره مصرف و مدیریت منابع است.
نتیجهگیری
خراسان جنوبی امروز نه قربانی صرف خشکسالی است و نه تنها قربانی تغییرات اقلیمی؛ این استان نتیجه برخورد چند بحران همزمان است: کاهش بارندگی، افزایش دما، برداشت بیرویه از منابع زیرزمینی، توسعه نامتناسب با ظرفیت اقلیمی و تأخیر در اصلاح سیاستهای مدیریت آب.
۲۶ سال خشکسالی، برداشت ۱۳۰ درصدی از توان تغذیه آبخوانها، فرونشست ۱۷ دشت، خالی شدن بخش عمده ظرفیت سدها و آبرسانی با تانکر به صدها روستا نشان میدهد مسئله آب در خراسان جنوبی دیگر یک هشدار برای آینده نیست؛ بلکه بحرانی است که اکنون جریان دارد.
نجات این استان تنها با اجرای طرحهای انتقال آب امکانپذیر نیست. راهحل اصلی در تغییر نگاه به آب نهفته است: پذیرش محدودیتهای طبیعی منطقه، کاهش برداشت از منابع زیرزمینی، اصلاح الگوی توسعه و مدیریت پایدار منابعی که نسلهای آینده نیز به آن نیاز دارند.
