تورم در تابستان ایران؛ نان و پنیر هم از سفره‌ها رفتند
سفره کوچک‌تر، هزینه‌های بزرگ‌تر و فرسایش قدرت خرید خانوار
در داستان «دور دنیا در هشتاد روز»، قطار و کشتی تنها وسیله جابه‌جایی نیستند؛ زمان را هم با خود می‌برند. اقتصاد تورمی نیز چنین است. هر روز که می‌گذرد، ارزش پول عقب‌تر می‌رود و قیمت‌ها جلوتر می‌دوند. خانواده‌ای که دیروز با درآمد خود یک سبد مشخص می‌خرید، امروز برای همان سبد پول بیشتری لازم دارد. این مسابقه، اگر طولانی شود، فقط قیمت‌ها را تغییر نمی‌دهد؛ شکل زندگی را نیز عوض می‌کند.
تورم در ایران دیگر یک شاخص اقتصادی دور از زندگی روزمره نیست. در شهریور ۱۴۰۵، تورم ماهانه به ۴.۲ درصد رسید. تورم نقطه‌به‌نقطه نیز ۸۹.۸ درصد ثبت شد و تورم سالانه به ۷۳.۶ درصد رسید. به بیان ساده، یک سبد مشابه کالا و خدمات در شهریور امسال، به‌طور متوسط نزدیک ۹۰ درصد بیشتر از سال گذشته هزینه داشته است.
تورم از سفره عبور کرده و به کل زندگی رسیده است
شدت بحران زمانی روشن‌تر می‌شود که به ترکیب تورم نگاه کنیم. تورم نقطه‌به‌نقطه خوراکی‌ها، آشامیدنی‌ها و دخانیات در شهریور به ۱۲۱.۸ درصد رسید. تورم سالانه این گروه نیز ۱۰۸.۸ درصد بود. بنابراین کاهش موقت سرعت افزایش قیمت خوراکی‌ها به معنای ارزان‌شدن غذا نیست. قیمت‌ها همچنان بالا می‌روند، اما سرعت این افزایش در یک ماه کمتر شده است.
در میان اقلام خوراکی، روغن‌ها و چربی‌ها فشار بسیار سنگینی ایجاد کرده‌اند. تورم نقطه‌به‌نقطه این گروه به بیش از ۲۵۷ درصد رسیده است. شیر، پنیر و تخم‌مرغ نیز افزایش بسیار شدیدی را تجربه کرده‌اند. چنین ارقامی فقط یک مسئله آماری نیستند. آن‌ها مستقیماً به انتخاب‌های روزانه خانوار مربوط می‌شوند: چه چیزی خریداری شود، چه چیزی حذف شود و چه چیزی به آینده موکول شود.
درآمد عقب‌تر از هزینه حرکت می‌کند
گزارش هزینه و درآمد خانوار در سال ۱۴۰۴ تصویر دیگری از همین فشار را نشان می‌دهد. متوسط هزینه خالص سالانه خانوار شهری حدود ۳۹۲ میلیون تومان بوده و نسبت به سال قبل ۴۵.۴ درصد افزایش یافته است. در همان دوره، متوسط درآمد اظهارشده خانوار شهری حدود ۴۸۵ میلیون تومان بوده و ۴۱.۲ درصد رشد کرده است. بنابراین رشد هزینه از رشد درآمد جلو زده است.
بیشتر بخوانید
فتح‌الفتوح پلیس امنیت اقتصادی؛ بازگشت ۵۳ میلیارد تومان غارت ارزی!
در مناطق روستایی وضعیت نیز ساده نیست. متوسط هزینه سالانه خانوار روستایی حدود ۲۲۰ میلیون تومان بوده و ۵۳.۲ درصد افزایش یافته است. رشد درآمد روستایی ۴۷.۵ درصد گزارش شده است. این تفاوت نشان می‌دهد فشار هزینه تنها پدیده‌ای شهری نیست و در مناطق روستایی نیز قدرت خرید تحت فشار قرار گرفته است.
مسکن، سوخت و روشنایی بزرگ‌ترین بخش هزینه‌های غیرخوراکی خانوار شهری را تشکیل داده‌اند. در خانوار روستایی نیز خوراک سهم بسیار بیشتری از هزینه را به خود اختصاص داده است. این تفاوت مهم است، زیرا هرچه سهم کالاهای ضروری در بودجه بیشتر باشد، امکان کاهش مصرف بدون آسیب به کیفیت زندگی کمتر می‌شود.
نان قسطی؛ نشانه‌ای فراتر از یک مشکل معیشتی
روایت نانوایی‌هایی که فروش نسیه را تجربه می‌کنند، از نظر اقتصادی اهمیت زیادی دارد. وقتی خانواده برای خرید نان بدهکار می‌شود، مسئله دیگر صرفاً افزایش قیمت یک کالا نیست. چنین وضعیتی نشان می‌دهد درآمد جاری خانوار حتی برای تأمین نیازهای پایه نیز کفایت نمی‌کند.
این پدیده را باید در کنار کاهش فرصت‌های درآمدی، ضعف سرمایه‌گذاری، رکود فعالیت‌های مولد و نااطمینانی اقتصادی دید. کمک‌های مقطعی یا خیریه‌ای ممکن است یک بدهی را تسویه کنند، اما علت شکل‌گیری بدهی را از میان نمی‌برند.
اقتصادی که فرصت شغلی پایدار ایجاد نمی‌کند، ناچار بخشی از جامعه را به درآمدهای انتقالی وابسته می‌سازد. در چنین شرایطی، یارانه از یک ابزار حمایتی به بخشی از بودجه ضروری خانوار تبدیل می‌شود. این وابستگی، نشانه‌ای از کاهش ظرفیت اقتصاد برای ایجاد درآمد واقعی است.
تورم فقط سفره را کوچک نمی‌کند
یکی از خطاهای رایج در تحلیل تورم این است که تمام توجه به مواد غذایی محدود شود. داده‌های شهریور نشان می‌دهد موج افزایش قیمت به کالاهای بادوام و خدمات نیز رسیده است.
تورم ماهانه کالاهای غیرخوراکی و خدمات در شهریور ۵.۷ درصد بود. در گروه ارتباطات نیز افزایش ماهانه بسیار بالا ثبت شد. حمل‌ونقل نیز یکی از گروه‌های مهم در افزایش قیمت‌ها بود.
این روند به معنای فشار هم‌زمان بر مصرف روزمره و خریدهای بزرگ‌تر است. خانواده‌ای که درآمدش متناسب با تورم رشد نمی‌کند، فقط غذای کمتری نمی‌خرد. ممکن است خرید خودرو، لوازم خانگی، تعمیرات یا حتی هزینه‌های آموزشی را نیز به تعویق بیندازد.
در بلندمدت، این رفتار می‌تواند به فرسایش سرمایه خانوار منجر شود. وسیله‌ای که باید تعویض شود، تعمیر می‌شود. خانه‌ای که نیاز به بازسازی دارد، فرسوده‌تر می‌ماند. آموزش و مهارت‌آموزی نیز ممکن است از سبد هزینه حذف شود.
مسئله اصلی، فرسایش قدرت خرید است
تورم بالا فقط سطح قیمت‌ها را تغییر نمی‌دهد. این پدیده رابطه میان درآمد، پس‌انداز و آینده را نیز مختل می‌کند. وقتی خانوار نمی‌تواند ارزش درآمد آینده خود را پیش‌بینی کند، برنامه‌ریزی اقتصادی دشوار می‌شود.
داده‌های شهریور ۱۴۰۵ نشان می‌دهند که تورم ماهانه دوباره شتاب گرفته است. در حالی که تورم خوراکی‌ها نسبت به ماه قبل کندتر شده، تورم کالاهای غیرخوراکی و خدمات افزایش یافته است. بنابراین کاهش سرعت گرانی در یک بخش نتوانسته فشار بخش‌های دیگر را خنثی کند.
این وضعیت نتیجه یک شوک مقطعی ساده نیست. تداوم تورم بالا معمولاً مجموعه‌ای از مشکلات ساختاری را آشکار می‌کند: بی‌ثباتی انتظارات، ضعف سرمایه‌گذاری، نااطمینانی، کاهش بهره‌وری و اختلال در رابطه میان تولید و مصرف.
وقتی این عوامل برای مدت طولانی ادامه پیدا کنند، اقتصاد وارد چرخه‌ای می‌شود که در آن خانوار برای حفظ سطح زندگی خود مجبور به کاهش مصرف، فروش دارایی یا افزایش بدهی می‌شود. این چرخه در نهایت ظرفیت اجتماعی برای تحمل تورم را کاهش می‌دهد.
تابستان تمام شد، اما فشار قیمت‌ها باقی ماند
پایان تابستان ۱۴۰۵ با کاهش محسوس فشار تورمی همراه نشد. شاخص قیمت مصرف‌کننده در شهریور به ۷۲۹.۸ رسید و نسبت به ماه قبل ۴.۲ درصد افزایش یافت. تورم نقطه‌به‌نقطه نیز به ۸۹.۸ درصد رسید.
در چنین شرایطی، بحث تورم دیگر نمی‌تواند فقط به تغییر یک نرخ آماری محدود شود. مسئله اصلی، کیفیت زندگی و توان خانوار برای حفظ سطح مصرف است.
اقتصادی که قیمت‌ها را با سرعت بالا افزایش می‌دهد اما درآمد واقعی را هم‌پای آن رشد نمی‌دهد، به‌تدریج شکاف میان آمارهای کلان و تجربه مردم را عمیق‌تر می‌کند. در نهایت، آنچه برای خانوار باقی می‌ماند یک جدول آماری نیست؛ قبض، اجاره، سبد خرید و دفتر بدهی نانوایی است.
تورم زمانی به بحران اجتماعی تبدیل می‌شود که مردم دیگر نتوانند میان نیازهای ضروری خود انتخاب کنند. داده‌های تابستان ۱۴۰۵ نشان می‌دهد اقتصاد ایران به چنین نقطه‌ای نزدیک شده است؛ نقطه‌ای که در آن مسئله فقط گرانی نیست، بلکه فرسایش تدریجی قدرت خرید، امنیت اقتصادی و امکان برنامه‌ریزی برای آینده است.
آرمین بهاری
منابع
- مرکز آمار ایران، گزارش شاخص قیمت مصرف‌کننده شهریور ۱۴۰۵
- مرکز آمار ایران، طرح هزینه و درآمد خانوار در سال ۱۴۰۴
- گزارش‌های تحلیلی درباره جزئیات تورم شهریور ۱۴۰۵
- فروش نان هم قسطی شد! – کلانشهر ۹/۷/۱۴۰۵
- پرونده تورم تابستان ۱۴۰۵ بسته شد؛ پایان شهریور با افزایش تورم- اکوایران ۸ مهر ۱۴۰۵
- هزینه خانوار شهری ۴۵ درصد بالا رفت؛ رشد درآمد از هزینه عقب ماند – اکوایران ۹/۷/۱۴۰۵
- نرخ تورم شهریور ماه ۱۴۰۵ به مرز ۹۰ درصد رسید: تورم در نقطه جوش – جهان صنعت ۸/۹/۱۴۰۵
