زن صاحب اندیشه، زندگی و انتخاب خویش؟!
دکتر حسین جهانسوز
یکی از عجیبترین تناقضهای زمانه ما این است: کسانی که بهدرستی میگویند حکومت حق ندارد به زن فرمان بدهد «روسری سرت کن»، گاهی خودشان به زنی که آگاهانه روسری بر سر دارد میگویند: «اگر آزاد بودی، اینگونه لباس نمیپوشیدی!»
اما اگر آزادی فقط زمانی محترم باشد که زن همان انتخابی را بکند که ما میپسندیم، دیگر نامش آزادی نیست؛ فقط فرماندهنده عوض شده است.
مسئله دقیقاً همینجاست.
زن صاحب اندیشه، زندگی و انتخاب خویش است. حق دارد حجاب داشته باشد یا نداشته باشد؛ مذهبی باشد یا نباشد؛ لباس سنتی بپوشد یا مدرن. معیار آزادی زن، چند سانتیمتر پارچه بیشتر یا کمتر نیست. معیار واقعی این است: چه کسی تصمیم میگیرد؟ خود زن، یا دیگری به جای او؟
این اصل تنها یک موضع اخلاقی نیست. ماده ۱۸ میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی از آزادی اندیشه، وجدان و مذهب حمایت میکند و کمیته حقوق بشر سازمان ملل نیز تصریح کرده است که ابراز مذهب یا عقیده میتواند شامل پوشیدن لباس یا پوشش سرِ متمایز باشد.(۱)(۲)
چرا پوشش زنان به یک موضوع سیاسی تبدیل شد؟
رژیم حاکم بر ایران طی نزدیک به نیم قرن، پوشش زن را از حوزه انتخاب شخصی به یکی از ابزارهای اعمال قدرت حکومتی تبدیل کرده است. اعتراض زنان ایران به حجاب اجباری نیز دقیقاً از همین نقطه اهمیت پیدا میکند: حکومت حق ندارد نوع پوشش زن را به اجبار تعیین کند. چهار سال پس از مرگ مهسا (ژینا) امینی در پی بازداشت توسط گشت ارشاد، مسئله حجاب اجباری همچنان یکی از عرصههای مهم تقابل زنان با سیاستهای حکومتی است. گزارشهای حقوق بشری در سالهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ ادامه اجرای قوانین و سیاستهای حجاب اجباری، پیگرد زنان، توقیف خودروها، تعطیلی برخی کسبوکارها و استفاده از ابزارهای نظارتی برای اجرای این سیاست را ثبت کردهاند.(۳)(۴)
اما یک اصل نمیتواند فقط در یک جهت معتبر باشد.
اگر میگوییم حکومت حق ندارد روسری را به اجبار بر سر زن بگذارد، جامعه، رسانه، روشنفکر و فعال سیاسی نیز نباید «آزاد بودن» زن را به برداشتن روسری مشروط کند. حق نداشتن حجاب و حق داشتن حجاب، هر دو به یک اصل بازمیگردند: حق انتخاب.
اینجاست که برخورد با زنان مجاهد قابل تأمل میشود.
سالهاست بخشی از انتقادها و حملات به این زنان نه متوجه سخن، عملکرد یا دیدگاه سیاسی آنان، بلکه متوجه پوشش آنان است. گویی روسری بهتنهایی میتواند سندی برای اثبات فقدان استقلال یک زن باشد. اما چنین استدلالی پیش از آنکه چیزی درباره آن زنان ثابت کند، یک پرسش جدی درباره معیار ما برای آزادی ایجاد میکند:
آیا زنی که روسری دارد نمیتواند مستقل، تحصیلکرده، مدیر، مبارز یا تصمیم گیرنده باشد؟
زنان مجاهد پیشتاز زنان ایران
واقعیت قابل مشاهده این است که زنان طی چند دهه در سطوح بالای ساختار سازمانی مجاهدین حضور داشتهاند. تازهترین نمونه، انتخاب مهناز میمنت در ۱۵ شهریور ۱۴۰۵ (۶ سپتامبر ۲۰۲۶) بهعنوان مسئول اول سازمان است. بنا بر اطلاعیه رسمی سازمان مجاهدین خلق ایران، این انتخاب طی سه مرحله رأیگیری و با مشارکت اعضای سازمان در هفت کشور انجام شده است. در همان اطلاعیه آمده است که میمنت از سال ۱۹۸۹ عضو هیئت اجرایی، از ۱۹۹۳ عضو شورای رهبری، از ۲۰۱۴ عضو شورای مرکزی و از ۲۰۲۱ همردیف مسئول اول بوده است(۵)
میتوان با مجاهدین موافق بود یا مخالف. میتوان برنامه، ایدئولوژی، تاریخ، ساختار و عملکرد آنان را نقد کرد. هیچ فرد یا تشکیلات سیاسی نباید فراتر از نقد باشد. اما نقد یک چیز است و تقلیل دادن زنان به نوع پوشش و روسریشان چیز دیگری.
اگر زنی دههها فعالیت سیاسی کرده، مسئولیت پذیرفته و در جایگاه تصمیم گیری قرار گرفته است، آیا منصفانه است تمام هویت و کارنامه او را کنار بگذاریم و نخستین پرسش ما این باشد که چرا روسری بر سر دارد؟
این همان خطایی است که زنان سال ها در برابر آن ایستادهاند: قضاوت درباره زن، نه بر اساس اندیشه و عملکردش، بلکه بر اساس ظاهر و پوشش او.
شگفتآورتر آنکه گاهی این رفتار زیر پرچم دفاع از حقوق زنان انجام میشود.
حقوق زن یعنی حق انتخاب، نه «انتخاب مورد پسند من».
برابری اگر معنایی داشته باشد، باید شامل حق زنی هم بشود که انتخابش با انتخاب ما متفاوت است. آزادی درست آنجا آزموده میشود که دیگری راهی را برگزیند که ما شخصاً انتخاب نمیکردیم.
از سوی دیگر، حضور زنان در رأس یک تشکیلات بهخودیخود پاسخ همه پرسشها درباره برابری نیست. درباره هر سازمان سیاسی میتوان پرسید زنان تا چه اندازه در تصمیمگیری واقعی نقش دارند، سازوکار انتخاب مسئولان چگونه است و امکان نقد و مخالفت تا چه حد وجود دارد. اینها پرسشهای مشروعاند. پاسخ آنها باید با سند، تحقیق و بحث جدی داده شود، نه با تمسخر روسری زنان.
مشکل از جایی آغاز میشود که نقد جای خود را به شیطانسازی میدهد.
در شیطانسازی دیگر لازم نیست استدلال کنید؛ کافی است تصویری بسازید که مخاطب پیش از شنیدن سخن طرف مقابل، او را محکوم کرده باشد. درباره زنان نیز یکی از سادهترین راهها این است که به جای اندیشه و عملکردشان، ظاهر و پوشش آنان را به موضوع قضاوت تبدیل کنیم.
اما زن نه ویترین ایدئولوژی حکومت است و نه ویترین اپوزیسیون.
زن یک انسان مستقل و صاحب انتخاب است.
ممکن است زنی روسری خود را در خیابان تهران بردارد و برای حق انتخابش هزینه بدهد. ممکن است زنی دیگر با همان میزان آگاهی روسری بر سر بگذارد و وارد بالاترین سطوح یک تشکیلات سیاسی شود. آنچه باید از آن دفاع کرد، نه روسری اولی است و نه روسری دومی؛ اراده و حق انتخابی است که پشت تصمیم هر دو ایستاده است.
شاید وقت آن رسیده باشد تعریفمان از «زن آزاد» را تغییر دهیم.
زن آزاد لزوماً زنی نیست که مانند من لباس میپوشد، مانند من فکر میکند، مانند من زندگی میکند یا حتی جهان را مانند من میبیند.
زن آزاد زنی است که دیگری به جای او تصمیم نمیگیرد.
نه آخوند، نه دولت، نه خانواده، نه سنت، و نه حتی مخالف سیاسیای که تصور میکند نسخه آزادی را بهتر از خود او میداند.
آزادی زن از جایی آغاز میشود که به او نگوییم چگونه «باید» زن باشد.
و شاید سادهترین آزمون احترام ما به حقوق زنان همین باشد:
وقتی با انتخاب یک زن موافق نیستیم، آیا باز هم حاضر هستیم از حق او برای همان انتخاب دفاع کنیم؟
اگر پاسخ مثبت باشد، آنوقت میتوانیم بگوییم از آزادی زن دفاع میکنیم؛ نه فقط از تصویری که خودمان از زن آزاد ساختهایم.
منابع:
(۱) United Nations Human Rights Committee — General Comment No. 22: Article 18, Freedom of Thought, Conscience or Religion (1993).
کمیته حقوق بشر سازمان ملل در این تفسیر، پوشیدن لباس یا پوشش سرِ متمایز را از مصادیق ابراز مذهب یا عقیده ذکر میکند.
(۲)] United Nations Human Rights Committee — Article 18 and religious head coverings. تصمیم کمیته حقوق بشر درباره حمایت ماده ۱۸ میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی از ابراز مذهب از طریق پوشش و شرایط قانونی محدودکردن این حق.
( ۳) Human Rights Watch — World Report 2025: Iran. گزارش درباره وضعیت حقوق زنان و دختران و اجرای حجاب اجباری در ایران. https://www.hrw.org/world-report/2025/country-chapters/iran
[۴] Human Rights Watch — World Report 2026: Iran. گزارش درباره ادامه اجرای سیاست حجاب اجباری و اقداماتی از جمله پیگرد زنان، توقیف خودروها، تعطیلی کسبوکارها و استفاده از ابزارهای نظارتی. https://www.hrw.org/world-report/2026/country-chapters/iran
[۵] People’s Mojahedin Organization of Iran (PMOI/MEK) — “Mahnaz Maimanat Elected Secretary-General of the PMOI at a Major Gathering Marking the Start of the Organisation’s 62nd Year,” 6 September 2026. منبع رسمی سازمان درباره انتخاب مهناز میمنت، مراحل رأیگیری در هفت کشور و سوابق سازمانی او. https://english.mojahedin.org/news/mahnaz-maimanat-elected-secretary-general-of-the-pmoi-at-a-major-gathering-marking-the-start-of-the-organisations-62nd-year/