چرا رژیم توان حل کوچکترین مساله از مردم را ندارد؟
۷ سال پیش در جریان قیام آبان ۹۸ که در اعتراض به افزایش قیمت بنزین رخ داد، یکباره رژیم با یک جامعه خشمگین و به ستوه آمده مواجه شد.
قیام بنزین جرقهای بود که بر انبار باروت نارضایتیهای انباشتهشده در جامعه ایران افتاد؛ انباری که سالها سرکوب، فساد ساختاری، تبعیض، فقر، بیعدالتی و محرومیت آن را انباشته بود. اکنون، هفت سال پس از آن خیزش خونین، نهتنها آن نارضایتیها از میان نرفته، بلکه با وخیمتر شدن وضعیت اقتصادی، کاهش قدرت خرید مردم و گسترش فقر و مرگ خامنهای ابعاد گستردهتری پیدا کرده است. نکته معنادارتر این است که حتی همان مسئلهای که جرقه آبان ۹۸ را زد، یعنی بحران بنزین و قیمتگذاری آن، همچنان برای رژیم ایران حلنشده باقی مانده است.
آبان ۹۸؛ اعتراض به بنزین یا انفجار خشم انباشته؟
در بامداد ۲۴ آبان ۱۳۹۸، دولت روحانی بدون اطلاعرسانی قبلی قیمت بنزین سهمیهای را از هزار به ۱۵۰۰ تومان و قیمت بنزین آزاد را از هزار به سه هزار تومان افزایش داد. اعتراضها ابتدا با تجمع و مسدود کردن خیابانها آغاز شد، اما بهسرعت از محدوده مخالفت با گرانی بنزین فراتر رفت و به اعتراض علیه کلیت رژیم تبدیل شد.
گزارشگر ویژه سازمان ملل در امور حقوق بشر ایران در گزارش خود درباره اعتراضات نوامبر ۲۰۱۹ تصریح کرد که این اعتراضات بازتاب نارضایتی گسترده از وضعیت اقتصادی بود؛ وضعیتی که حاصل سوءمدیریت، فساد و همچنین تحریمهای آمریکا ارزیابی شده بود. این گزارش از گسترش اعتراضات به ۲۹ استان از مجموع ۳۱ استان کشور خبر داد.
این واقعیت نشان میدهد که افزایش قیمت بنزین علت بنیادی قیام نبود؛ بلکه ماشهای بود که خشم انباشتهشده جامعه را آزاد کرد. مردمی که سالها شاهد تبعیض، فساد، غارت منابع عمومی، سرکوب آزادیها و بیاعتنایی حاکمیت به ابتداییترین نیازهای زندگی خود بودند، با یک تصمیم اقتصادی به خیابان آمدند، اما شعارهایشان خیلی زود کلیت رژیم ولایت فقیه را نشانه گرفت.
پاسخ رژیم نیز بهجای شنیدن صدای معترضان، گلوله، قطع اینترنت و کشتار بود. سرکوب خونینی که به شهادت دستکم۱۵۰۰ تن از معترضات منجر شد.
هفت سال بعد؛ اقتصادی فرسودهتر و جامعهای خشمگینتر
اکنون هفت سال از آن وقایع گذشته است. در این فاصله، بحرانهای اقتصادی نهتنها برطرف نشدهاند، بلکه تورم مزمن، سقوط ارزش پول ملی، کاهش قدرت خرید، بیکاری و گسترش فقر، زندگی بخش بزرگی از جامعه را دشوارتر کرده است.
پزشکیان، سوم مهرماه و در جریان سخنانی درباره اصلاح قیمت حاملهای انرژی، بهصراحت از پیامدهای اجتماعی افزایش ناگهانی قیمتها ابراز نگرانی کرد. او گفت: «مسئله خیلی روشن است، ولی حلش اگر یکدفعه بخواهیم مداخله کنیم، کل جامعه را به هم میریزیم»
بیشتر بخوانید
این اظهارنظر بیش از آنکه یک توضیح اقتصادی باشد، اعترافی به نگرانی عمیق رژیم از واکنش جامعه است. وقتی رئیس جمهور رژیم میگوید یک تصمیم اقتصادی میتواند جامعه را به هم بریزد، در واقع از وجود شکافی سخن میگوید که حکومت از پیامدهای انفجاری آن آگاه است.
بنزین؛ بحرانی که رژیم هنوز از حل آن عاجز است
اما شاید مهمترین نشانه بنبست حکومت، بازگشت دوباره بحران بنزین باشد. در شهریور ۱۴۰۵، دولت قیمت بنزین مصرفی فراتر از سهمیه اصلی را به ۱۰ هزار تومان افزایش داد، درحالیکه نرخهای یارانهای ۱۵۰۰ و ۳۰۰۰ تومانی را حفظ کرد. این تصمیم در واقع تلاشی برای عقب انداختن یک بحران بزرگتر بود، نه حل آن.
بر اساس گزارشهای منتشرشده، مصرف روزانه بنزین در ایران در ماههای اخیر به حدود ۱۳۳ میلیون لیتر رسیده، درحالیکه ظرفیت تولید پالایشگاهها پاسخگوی تمام این میزان نیست. قالیباف، رئیس مجلس رژیم، نیز در اظهارنظری درباره بحران سوخت گفته است: «اگر درست مصرف کنیم، میتوانیم با میزان بنزینی که در کشور تولید میکنیم، مدیریت کنیم.» او در عین حال تأکید کرده که بخشی از مسئولیت مصرف بالای سوخت به ساختار صنعتی کشور بازمیگردد.
از سوی دیگر، اسماعیل سقاب اصفهانی، معاون رئیسجمهور و رئیس سازمان بهینهسازی و مدیریت راهبردی انرژی، بهتازگی اذعان کرده است: «واقعاً مشکل تأمین داریم.» او حتی از مردم خواسته است بخشی از سهمیه ماهانه خود را برای سفرهای ضروری ذخیره کنند.
این اظهارات در کنار محدودیت دسترسی به بنزین در برخی استانها و شکلگیری صفهای طولانی مقابل جایگاهها، نشان میدهد که رژیم ایران حتی در تأمین و توزیع یکی از ابتداییترین نیازهای اقتصادی جامعه نیز با مشکل مواجه است.
جرقه باقی است؛ انبار باروت نیز بزرگتر شده است
مسئله اساسی برای رژیم این است که نه امکان حل ریشهای بحران اقتصادی را دارد و نه میتواند برای همیشه از اصلاح قیمت حاملهای انرژی فرار کند. افزایش قیمت بنزین فشار معیشتی را تشدید میکند و ثابت نگهداشتن قیمتها نیز هزینههای سنگین اقتصادی و کسری منابع را به دنبال دارد. به همین دلیل، حکومت میان دو گزینه گرفتار شده است: ادامه بحران اقتصادی یا مواجهه با پیامدهای اجتماعی افزایش قیمتها.
اما خطای بزرگ در محاسبات حاکمیت این است که تصور کند با سرکوب آبان ۹۸، مسئله اعتراضات اجتماعی را حل کرده است. آنچه در آبان سرکوب شد، اعتراض خیابانی بود، نه علتهای شکلگیری آن. کما اینکه دیدیم قیامهای بعدی در سالهای ۱۴۰۱ و ۱۴۰۴ توفندهتر و پرقدرتتر ظاهر شدند.
آبان ۹۸ نشان داد که یک موضوع ظاهراً اقتصادی میتواند به نقطه آغاز یک خیزش سیاسی فراگیر تبدیل شود. امروز همان جرقه همچنان باقی است، اما انبار باروتی که زیر آن قرار دارد، از فقر، فساد، سرکوب، بیعدالتی و نارضایتیهای انباشتهشده، بهمراتب بزرگتر شده است.
از این منظر، مسئله دیگر صرفاً احتمال تکرار آبان ۹۸ نیست؛ بلکه جامعهای است که تجربه اعتراض، سرکوب و دادخواهی را پشت سر گذاشته و با مشکلات عمیقتری روبهروست. مجموعه این شرایط، زمینههای عینی و مادی یک خیزش اجتماعی عمیقتر و گستردهتر را حفظ کرده است؛ خیزشی که هیچ میزان سرکوبی نمیتواند علتهای شکلگیری آن را از میان ببرد.
منابع
- ۲. گزارش گزارشگر ویژه سازمان ملل درباره وضعیت حقوق بشر در ایران، سند A/HRC/43/61. گزارش سازمان ملل
- ۳. عفو بینالملل، گزارش تحقیقات درباره کشتار معترضان و قطع اینترنت در آبان ۱۳۹۸. گزارش عفو بینالملل
- ۴. الجزیره، گزارش افزایش قیمت بنزین و اظهارات رئیس مجلس درباره مصرف سوخت، ۸ سپتامبر ۲۰۲۶. گزارش الجزیره







