تصور اینکه کسی روی یک زمین سفت و محکمی ایستاده است ولی لحظه ای بعد در درون یک گودالی عمیق قرار دارد بسیار وحشتناک است. این تجربه وحشتناک واقعیتی است برای افرادی که چنین اتفاقی برایشان روی داده است. این چیزی نیست جز “فروریزش یا فروچاله” که اصطلاحاً به آن زلزله خاموش نیز میگویند. چنین گودالهای عمیق و وسیع، بدون آنکه نشانه ای از خود بروز دهند، بطور بسیار ناگهانی دهان باز کرده و مساحت وسیعی را می بلعند. درک این پدیده که چگونه بصورت کاملا اتفاقی و بدون هیچگونه اطلاع ظهور میکند، ظاهرا مشکل بنظر میرسد، ولی بسیار ساده است.
فروریزش و فرونشست زمین میتواند ناشی از عوامل انسانی یا طبیعی باشد. عامل طبیعی آنها میتواند در اثر فرسایش، نوع بافت زمین و یا ذوب یخهای فسیل بوده باشد و معمولا، شروع این پروسه خیلی قبل از آنست که ما نشانی از فرونشست یا فروریزش را مشاهده کنیم. زمین ظاهرا سفتی که ما روی آن ایستاده ایم، شبیه اسفنجی است که از بافتهای متنوعی، و از اندازه های مختلف تشکیل شده است و خلل وفرج مابین این مواد را آب و یا هوا اشغال کرده است. هرگونه دخل و تصرف غیر عادی که درساختمان این اسفنج صورت گیرد، بافت زمین را سست کرده و معضلاتی غیر قابل پیش بینی را بوجود میآورد. به همانگونه که جریان آب روی زمین باعث فرسایش خاک میشود، جریان آب یا رودخانه های زیرزمینی هم باعث فرسایش بعضی از تشکیلات زیرزمینی میشوند. علی الخصوص در مکانهایی که سنگ بستر تشکیل دهنده آن؛ سنگهای آهکی، گچی و یا نمکی باشد. با خالی شدن زیر، قطعه سنگهای بزرگ در لایه های بالای زمین و فشار وارده از آن بر لایه سست زیرین باعث فروریزش میشود. انسان هم با فعالیتهایی از قبیل حفر چاه، استخراج معادن، ساخت و ساز، شکستگی لوله های آب وفاضلاب، عدم فشرده کردن خاکریزها بعد از کندوکاو و به وجود آوردن ترافیکهای سنگین نقش ویژه ای در بوجود آوردن فروریزش های کوچک و بزرگ زمین ایفا میکنند.
حفره ای بسیار عمیق در یکی از خیابان های تهران
از دیرباز کارشناسان علوم زیست محیطی نسبت به آنچه که “زلزله‌ای خاموش“ نامیده اند، هشدار داده اند و آن، چیزی غیر از فروریزش و فرونشست زمین در دشتهای ایران نیست. البته این، پدیده ای جهانی است. ولی بنا به دلایلی در کشور ما تبدیل به مسئله ویژه ای شده است که انسان در آفرینش آن نقش ایفا میکند. وقوع فروریزش زمین در کلانشهرها تخریب‌هایی هولناک و غیر قابل جبران بوجود میآورد. ما در کشورمان باهر دو پدیده خطرناک روبرو هستیم که به شدت ایمنی شهری مانند تهران و زمینهای قابل کشت و کار بسیاری از دشتهای ایران را تحت تاثیر قرار داده اند.
پدیده فرونشست و فروریزش مترادف نیستند و باید میان آنها تفاوت قائل شویم. فروریزش با ایجاد فروچاله‌ها و گودالهای ناگهانی در سطح زمین اثرات خود را نشان می‌دهند، فروچاله‌های ناگهانی در سطح زمین به دلایل کنش واکنش های زیر سطحی زمین اتفاق میافتد. علت بوجود آمدن این پدیده، فرسایش توسط جریان‌های آبهای زیرزمینی، قنات های قدیمی غیرفعال و مدیریت نشده، ارتعاشات ترافیکی و… است. فروریزش، ریزش یکباره و ناگهانی زمین است و در مناطقی که خاک دانه بندی درشت دارد اتفاق میافتد.
بر اساس گفته‌های شرکت گاز، اداره آب و مترو در مکان‌های مختلفی از شهر تهران فروریزش‌هایی اتفاق افتاده است. حدود ۴۰ نقطه از شهر تهران دچار فروریزش شده‌اند که برخی از آنها به دلیل ابعاد گسترده ای که داشتند همانند حادثه شهران، حادثه خیابان پیامبر، حادثه میدان قیام که یک آتش‌نشان جان خود را از دست داد و یک کارگر کشته شد رسانه ای شدند. همین طور دلیل فروریزش در خیابان مولوی ناشی از ارتعاشات خطوط مترو در این محدوده بوده است. البته، باید توّجه داشت که کلانشهر تهران بر روی آبرفت وسیعی در دامنه البرز قرار دارد و در لایه هایی از خاک آن قلوه سنگهای بسیار بزرگی وجود دارد که تاحتّی یک جابجایی جزیی آنها میتواند ضایعه آفرین باشد. علاوه براین، قرار گرفتن تهران برروی گسل زلزله وسواس علمی و مهندسی عجیبی را برای انجام سازه های بزرگ بوجود میآورد.
انفجار لوله انتقال گاز بر اثر فروریزش زمین در یکی از محله های تهران
یکی از کارشناسان حاکمیت، علی بیت‌اللهی رئیس بخش زلزله شناسی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی با اشاره به دلایل فروریزش، میگوید: در شهر تهران رشته قنات‌هایی وجود داشته اند که در زمان‌های قدیم آب آشامیدنی و آبیاری دشت تهران و ری را تأمین میکرده اند. این قناتها که از طریق تونل‌هایی با یکدیگر ارتباط داشته اند، از دامنه های شمالی تهران آب را به سمت باغات ری و مزارع جنوب تهران هدایت می‌کردند. با توّجه به تغییر کار کرد زمین، افزایش جمعیت کلانشهر تهران و بینش حاکمیت برای تأمین محل سکونت، بعد از سال‌ها، قناتها را رها کرده اند و آن باغات نیز تبدیل به سازه شدند و در حال حاضر تعداد زیادی کانالهای قنات در زیر شهر تهران وجود دارند. مسیر این قناتها در بسیاری جاها، بوسیله سازههای بتنی آسمانخراشها مسدود شده اند و این عامل مهمی در آفرینش فروچاله ها در تهران شده است. وی تاکید میکند که، این سیستم سنتی انتقال آب، بخشی از تمدّن ایرانی است که نه تنها در تهران، بلکه در مناطق نیمه خشک و خشک کشورمان به وفور قابل مشاهده است. این قناتها در عمق کم ۶ تا ۱۰ متر آب را جا به جا می‌کردند، ولی در حال حاضر با ساخت و سازهای متراکم و ساخت مترو، پایانه این رشته قناتها قطع شدند، بدون آنکه تمهیدات مهندسی برای انتقال آب آنها اندیشیده شده باشد.
نمونه دیگری از فروریزش یا فروچاله در تهران
فرونشست در مناطقی که خاک دانه بندی ریز داشته و میزان خاک رس زیاد است، رخ میدهد. فرونشست دشتها حاوی خاکهای رسی با ترکهایی در سطح زمین همراه است، که نمونه‌های شیاری آن را می‌توان در دشتهای ورامین، یزد، سمنان، رفسنجان، اردبیل، مهیار اصفهان، کرمان و مایان تبریز مشاهده کرد. فرونشست زمین، تخریبی است تدریجی ومداوم که به چشم دیده نمیشود. عامل اصلی وقوع این پدیده در کشور، برداشت بی رویه آب از منابع زیرزمینی است که ناشی از عدم مدیریت علمی با توّجه به شرایط اقلیمی ایران، عدم برنامه ریزی قانونمند، افزایش جمعیت، توسعه شهری و اقدامات انجام شده غیرعلمی و غیر اصولی در حوزه آبخیزداری و مدیریت منابع آبی است.
شیارهای عمیق در خاکهای ریز بافت به خاطر تخلیه آبخوان ها
فرونشست از نظر علمی افت زمین است و معمولا زمانی بوقوع می پیوندد که آب زمین به شیوه ای بیرویه استخراج شده و حفره های ذخیره آب، تبدیل به منافذی خالی شده اند. به مرور زمان با فشار طبقات بالایی، پوکی منافذ تخلیه شده از آب در اثر فشار لایه های بالایی، فرونشست میکند. زمانی که آب موجود در لابه لای خلل و فرج زمین بر اثر مصرف بی رویه، حفر چاه های بی شمار پایین می‌رود دانه‌های خاک به یکدیگر فشرده میشوند و چون در گذشته میان آنها آب وجود داشته اما حالا یک فضای خالی بوجود آمده است. موقعی که آب موجود در لایه های زمین استخراج میشوند، زمین به تدریج فشرده شده، پایین رفته و نشست می کند؛ اما این اتفاق قابل مشاهده نیست و فقط از طریق اندازه گیری با دستگاه هایی و مقایسه اندازه گیری ها متوّجه این موضوع میشویم. برای مثال در منطقه جنوب تهران سطح زمین سالانه حدود ۲۰ تا ۲۴ سانتی متر نشست میکند. این نشست در مدت زمان سی سال حدود شش متر میشود که نتیجه آن منجر به ترک خوردگی ساختمانها، شکستن لوله های گاز، نفت، آب، فاضلاب، خم شدن خطوط راه آهن و ایجاد شکافهای تدریجی در سطح زمین می شود.
شیار عمیق همراه با نشانه هایی از فرونشست در دشت ملارد کرج، استان البرز
فرونشست تا مناطق مرکزی تهران شهری با ۱۵ میلیون جمعیت پیشروی کرده است. بافت شهری مناطق جنوب تهران اکثرا فرسوده است، معابری با عرض کم و ساختمانهایی فرسوده دارد، این ساختمان ها به راحتی در مقابل فرونشست و فروریزش زمین آسیب پذیر هستند. در حاشیه جنوبی شهر تهران حدود ۲ میلیون نفر تحت تاثیر فرونشست و فروریزش زمین میباشند و در مجموع تنها در بافت مسکونی شهر تهران حدود ٣ میلیون نفر در معرض این مخاطرات هستند.
فرونشست زمین، شریان های حیاتی شهرها بویژه کلانشهرها را تحت تاثیر قرار می دهد و در صورت وقوع علاوه بر پیامدهای روانی، اجتماعی و اقتصادی نتایج ثانویه آن حتی در یک نقطه شهر برای مردم رنج آور خواهد بود. بحرانهای متعدد و مختلف زیست محیطی تخریبی ایست که حاصل برنامه ریزی و مدیریت اشتباه دستگاه حاکمیت آخوندی در حوزه های مختلف بوده است و به خصوص برداشت بیرویه آبهای زیرزمینی بوده است.
فرونشست زمین و فروچاله ها پدیده‌ای غیر قابل بازگشت هستند که به گفته ناصر کرمی، کارشناس آب و محیط زیست، بخش‌های بزرگی از ایران را با تهدیدی جدی روبرو کرده است. وی در گفت و گو با دویچه وله فارسی سیاست‌های بیش از چهار دهه رژیم در احداث سدها، نابودی منابع زیرزمینی آب و توسعه ناپایدار کشاورزی را معادل “قتل سرزمین ایران” میداند و میگوید: بخش بحرانی و خطرناک، اتفاقا در استان تهران نیست، بلکه در جاهای دیگر بخصوص استان فارس دارد رخ میدهد. البته این ادعا اگر چه تا حدودی درست است، امّا، شرایط تهران و خطراتی که از نظر جغرافیایی آن را تهدید میکند، منحصر به جایگاه خاص تهران است.
شکاف های به وجود آمده در بافت تاریخی اصفهان به خاطر فرونشست زمین
به گفته ناصر کرمی ۷۰ درصد دشتهای استان فارس با پدیده فرونشست روبرو هستند و مطرح شدن این معضل در تهران تنها به این دلیل است که مسائل این شهر بازتاب رسانه ای بیشتری دارد. او تاکید میکند: مولفه هایی که باعث به وجود آمدن چنین وضعی شده‌اند بیش از گذشته ادامه دارند و خواهند داشت و به همین دلیل مسئله فرونشست به یکی از بحرانهای پیشرونده و فزاینده محیط زیست ایران تبدیل خواهد شد. او میگوید که در خوش بینانه ترین حالت، حداقل نیمی از دشتهای ایران یا به عبارتی همه دشتهایی که با خطر خشکیدگی روبرو هستند، با این خطر دست به گریبان‌اند. این کارشناس معتقد است که هیچ معضلی بالاتر از ادامه این روند نیست. او میگوید: اولویت برای مردم و سرزمین ایران توقف این رویه است و بقیه مشکلات اعم از سیاسی و اقتصادی و حتی سایر معضلات زیست محیطی قابل حل‌اند.
علی بیت‌اللهی، دیگر کارشناس رژیم نیز فرونشست زمین را پدیده‌ای میداند که به صورت خزنده دشت های ایران را از دهه ها قبل میبلعد و در حال شدت گرفتن است. همه دشتهای کشور از جمله فارس، ورامین، سمنان، رفسنجان، اردبیل، مهیار اصفهان و مایان تبریز و مناطق شهری از جمله تهران را. علی الخصوص مناطقی که غالب بافت خاک را رس اشغال کرده تحت تاثیر قرار داده است. این کارشناس دو ارگان را مقصر اصلی این روند میداند؛ وزارت نیرو و جهاد کشاورزی که یکی تأمین کننده منابع آب و دیگری مصرف کننده اصلی این ماده است. امّا، از بردن نام مجرم اصلی که سپاه پاسداران، قرارگاه خاتم الانبیا یا مافیای آب است، خودداری میکند. ولی، ناصر کرمی مقصر اصلی را کل نظام حاکمیت آخوندی میداند. او معتقد است که این وزارتخانه‌ها از ابتدا مجری برنامه های کلان حاکمیت آخوندی بوده‌اند و نمی‌توان گفت که مقصر اصلی فقط چند وزارتخانه هستند.
مصیبت در تهران علاوه بر فروریزش، فرونشست دشت ورامین و ری، روی گسل زلزله
کارشناسان مسائل زیست محیطی میگویند که نتیجه سیاست توسعه ناپایدار حاکمیت بنیادگرای مذهبی این است که ۹۰ درصد آبهای جاری ایران را در ۱۰ درصد مساحت ایران استفاده میکند. یعنی آبی که باید به همه جای ایران میرسیده است، با سد سازی‌های متعدد، ۷۶ میلیارد متر مکعب ذخیره آنها به مصرف تنها بخش ناچیزی میرسد. سیاستی که حاکمیت با مدیریت سلیقه ای، توهمی و غیر کارشناسی، سیاستی انحصاری که برای آن برنامه ریزی شده و به آن بودجه اختصاص داده شده است که ۹۰ درصد ایران خشکانده شود.
نکته بسیار با اهمیت که در زمینه مصرف آب در ایران باید در نظر داشت این واقعیت است که حاکمیت آخوندی در تمام بوق و کرنا های خود جار میزند که ۹۰٪ آب ایران مصرف کشاورزی میشود. ولی، مصرف این میزان آب در تولید خالص کشاورزی و اقتصاد کشور دیده نمیشود. سؤال پایه ای اینستکه، پس این آب کجا مصرف میشود؟ شاید حاکمیت آخوندی مصرف آب در مراکز اتمی، شهرهای موشکی، صنایع نظامی، دیگر صنایع وابسته به سپاه، بنیادهای غارت و شهرهای زیرزمینی سران رژیم را بخشی از کشاورزی به حساب میآورد.
درنوشته دیگری ما باین موضوع اشاره کردیم که مدیریت آبهای زیرسطحی کشور در تیول وزارت نیروست و مدیریت آبهای سطحی کشور با سپاه پاسداران است. این دو نهاد، با بدست گرفتن مالکیت تمامی آبهای سطحی و زیر سطحی کشور، حفر چاه و ساخت سد، تمامی آبهای موجود در رو و زیرزمین و عواید ناشی از آن را در محدوده ارضی ایران، به انحصار خود درآورده اند.
سهم تولید ناخالص کشاورزی از کل اقتصاد ایران در سالیان مختلف
نتیجه گیری:
امروزه فرونشست زمین و فرو چاله ها فقط یکی از بحرانهای جدی زیست محیطی ایران است. بحرانی بوجود آمده ناشی از مدیریت شخص محور دیکتاتوری های شاه و شیخ. این بحرانی است که برای ترمیم آن نسلهایی را با خود مشغول خواهد کرد. امّا، وضعیت محیط زیست ایران بطور کلی و در تمام ابعاد بحرانی است و در مواردی مانند آلودگی هوا، تأمین آب شرب، خشکانده شدن تالابها، جنگلتراشی، تأمین آب کشاورزی، تخریب مراتع، فرسایش خاک، شوری، بیابانزایی و غیره سیر قهقرایی طی میکند. وقایع فوق ترجمان یک حقیقت غیر قابل انکار است که، حفاظت و ترمیم محیط زیست در برنامه مدیریت حاکمیت ولایت فقیه هیچ جایگاهی نداشته و ندارد. اولویت اول و آخر حکومت آخوندی، حفظ این حاکمیت ضد انسانی بهر قیمت است. اقتصاد، معیشت، دارائیها و هست و نیست کشور ایران صرف سرپا نگهداشتن رژیم ناقض حقوق انسان و زیست بومهای گیاهی و جانوری میشود. کارنامه رژیم به ظاهر مذهبی حاکم بر ایران از بدو پیدایشش تا کنون، چیزی به غیر از سرکوب مطلق مردم، گسترش فقر، نقض شدید حقوق بشر، اعدامهای فراقانونی، جنگ افروزی، صدور بنیادگرایی و تروریسم، اقتصادی پر از فساد و اختلاس چیز دیگری نبوده است.
بررسی این مختصر نشان میدهد که سرچشمه بحرانهای موجود در کشورمان چیست؟ جملگی این معضلات رابطه تنگاتنگ با وجود ارگان فاسدی بنام سپاه پاسداران دارد که ارگان اصلی سرکوب برای حفظ نظام فاسد تر ولایت فقیه یعنی دکترین سیاسی حاکمیت است. تا زمانیکه این نظام بر اریکه قدرت است، هیچ شانسی برای بهبود محیط زیست، معیشت زحمتکشان، کاهش فقر و بطور کلی بهبود اوضاع روابط بین المللی، اقتصادی، سیاسی و اجتماعی مردممان ابداً وجود ندارد. هر روز باید در انتظار مصیبتی تازه نه تنها برای مردم ایران و منطقه خاورمیانه بود، بلکه اکنون به تهدید جهانی تبدیل شده است. چاره کار در سرنگونی تام و تمام این رژیم جنایتکار با تمام جبهه بندیهای اصلاح طلب و اصولگرای آن است و بس. این کار عملی است، فقط با به رسمیت شناختن جهانی حق مشروع مردم ایران برای دفاع از خود در برابر این رژیم جنایتکار و حمایت از مقاومت سازمانیافته آنها.
