چرا آموزه‌های رابرت هال و مایکل وودفورد، بدون تحلیل اقتصاد سیاسی حاکم بر ایران، برای فهم تورم و نااطمینانی کافی نیستند؟
در داستان مشهور «لباس جدید امپراتور» هانس کریستیان آندرسن، همه از دیدن لباسی سخن می‌گویند که وجود خارجی ندارد. ترس از بیان حقیقت، جامعه را گرفتار توهمی جمعی می‌کند. این روایت ادبی، استعاره‌ای مناسب برای بررسی شکاف میان وعده‌های رسمی و تجربه روزمره مردم است. در اقتصاد نیز اعتماد با اعلامیه ساخته نمی‌شود؛ مردم آن را از واقعیت زندگی خود استخراج می‌کنند.
جایزه نوبل اقتصاد ۲۰۲۶ به رابرت ای. هال و مایکل وودفورد تعلق گرفت. آکادمی سلطنتی علوم سوئد، دستاورد آنان را توسعه بنیان‌های خرداقتصادی برای تثبیت اقتصاد کلان معرفی کرد. پژوهش‌های این دو اقتصاددان بر تصمیم‌های خانوارها و بنگاه‌ها، انتظارات آینده و نقش سیاست پولی و مالی تمرکز دارند. اهمیت این رویکرد برای ایران، فقط در فهم تورم یا رکود نیست. این آموزه‌ها دریچه‌ای برای بررسی رابطه میان قدرت سیاسی، اعتماد عمومی و رفتار اقتصادی مردم می‌گشایند.
از انتظارات اقتصادی تا واقعیت زندگی مردم
رابرت هال در پژوهش‌های خود نشان داد که مصرف خانوار فقط به درآمد امروز وابسته نیست. مردم درآمد آینده، امنیت شغلی و امکان دسترسی به منابع مالی را نیز در تصمیم‌هایشان لحاظ می‌کنند. بنابراین، نااطمینانی درباره آینده می‌تواند مصرف و سرمایه‌گذاری امروز را تغییر دهد.
این نکته در اقتصاد سیاسی ایران اهمیت ویژه‌ای دارد. خانواری که هر روز کاهش ارزش پول ملی را تجربه می‌کند، تصمیم‌های بلندمدت خود را با تردید بیشتری می‌گیرد. کارگری که از ثبات شغلی مطمئن نیست، نمی‌تواند مانند خانواری برخوردار از درآمد پایدار مصرف کند. بنگاهی که درباره نرخ ارز، مقررات و دسترسی به مواد اولیه اطمینان ندارد، سرمایه‌گذاری را به تعویق می‌اندازد.
در این شرایط، رفتار مردم را نمی‌توان به ترجیحات فردی یا خطای محاسباتی تقلیل داد. تصمیم اقتصادی آنان واکنشی عقلانی به محیطی آکنده از نااطمینانی است. اقتصاد سیاسی باید توضیح دهد چه ساختارهایی این نااطمینانی را تولید و بازتولید می‌کنند.
تورم نیز در چنین بستری صرفاً افزایش سطح عمومی قیمت‌ها نیست. تورم مداوم، رابطه میان درآمد، پس‌انداز و آینده را مختل می‌کند. دستمزدبگیران و بازنشستگان معمولاً امکان کمتری برای انتقال دارایی خود به بازارهای محافظت‌کننده دارند. در مقابل، گروه‌هایی که به اعتبار، دارایی و فرصت‌های خاص دسترسی دارند، قدرت بیشتری برای حفظ ثروت خود پیدا می‌کنند. به این ترتیب، تورم علاوه بر کاهش قدرت خرید، مناسبات توزیع ثروت را نیز دگرگون می‌کند.
وودفورد و مسئله اعتبار در ساختار پولی ایران
مایکل وودفورد در کتاب مهم خود، «بهره و قیمت‌ها»، نشان می‌دهد که سیاست پولی فقط با تصمیم امروز بانک مرکزی عمل نمی‌کند. انتظار مردم از تصمیم‌های آینده نیز بر مصرف، سرمایه‌گذاری و قیمت‌گذاری اثر می‌گذارد. اگر خانوارها و بنگاه‌ها به تعهد سیاست‌گذار اعتماد نکنند، اعلام هدف تورمی به‌تنهایی رفتار آنان را تغییر نمی‌دهد.
اما مسئله ایران عمیق‌تر از ضعف ارتباطات بانک مرکزی است. اعتبار پولی در خلأ شکل نمی‌گیرد. کسری بودجه، فشارهای مالی بر شبکه بانکی، چندگانگی نرخ ارز و تعارض منافع در ساختار اقتصادی، بر توان نهاد پولی اثر می‌گذارند. بانک مرکزی در چنین محیطی فقط با مسئله انتخاب نرخ بهره روبه‌رو نیست. جایگاه واقعی آن در ساختار قدرت و حدود اختیارش نیز تعیین‌کننده است.
بیشتر بخوانید
معمای توسعه در ایران؛ ضرورت پیوند طبقات و ائتلاف اجتماعی – فصل پنجاه و چهارم
از این منظر، بحران اعتماد را نمی‌توان به ضعف اطلاع‌رسانی یا خطای ارتباطی تقلیل داد. مردم عملکرد نهادها را در زندگی روزمره می‌سنجند. فاصله میان وعده مهار تورم و تجربه افزایش قیمت‌ها، اعتماد را فرسوده می‌کند. هر بار که تصمیم‌های اقتصادی بدون ثبات و پیش‌بینی‌پذیری تغییر می‌کنند، هزینه نااطمینانی به خانوارها و بنگاه‌ها منتقل می‌شود.
اقتصاد رانتی و نابرابری در تحمل بحران
نظریه‌های هال و وودفورد رفتار عاملان اقتصادی را در چارچوب انتظارات و محدودیت‌های آنان بررسی می‌کنند. اما برای فهم ایران باید پرسید این محدودیت‌ها چگونه و به سود چه گروه‌هایی شکل گرفته‌اند. دسترسی نابرابر به ارز، اعتبار بانکی، قراردادهای عمومی و فرصت‌های تجاری، صرفاً موضوعی فنی نیست. این دسترسی‌ها با مناسبات قدرت و ساختار مالکیت پیوند دارند.
اقتصاد رانتی، رقابت برابر را تضعیف می‌کند. در چنین ساختاری، نزدیکی به مراکز تصمیم‌گیری می‌تواند بر دسترسی به منابع و فرصت‌ها اثر بگذارد. تحریم‌ها نیز هزینه مبادله و محدودیت دسترسی به بازارهای جهانی را افزایش داده‌اند. با این حال، اثر تحریم‌ها برای همه گروه‌ها یکسان نیست. برخی بنگاه‌ها و خانوارها هزینه مستقیم محدودیت‌ها را می‌پردازند؛ برخی بازیگران برخوردار از دسترسی‌های ویژه ممکن است از فرصت‌های ناشی از بازارهای غیرشفاف بهره ببرند.
این وضعیت، انتظارات اقتصادی را طبقاتی می‌کند. آینده برای همه شهروندان معنای یکسانی ندارد. گروهی نگران تأمین نیازهای اولیه‌اند و گروهی دیگر امکان انتقال دارایی و استفاده از فرصت‌های مالی را دارند. بنابراین، تحلیل تورم بدون بررسی توزیع قدرت و منابع، بخش مهمی از واقعیت را نادیده می‌گیرد.
محدودیت نظریه و مسئله پاسخ‌گویی سیاسی
دستاوردهای نوبل اقتصاد ۲۰۲۶ ابزارهای مهمی برای تحلیل رفتار خانوارها، بنگاه‌ها و سیاست پولی فراهم می‌کنند. اما این چارچوب‌ها به‌تنهایی نمی‌توانند منشأ سیاسی نابرابری، تمرکز قدرت یا ضعف پاسخ‌گویی نهادی را توضیح دهند. مدل اقتصادی می‌تواند پیامد یک تصمیم را بررسی کند؛ اما مشروعیت تصمیم و حق تعیین اولویت‌های اجتماعی، پرسش‌هایی فراتر از مدل‌اند.
استقلال بانک مرکزی نیز بدون پاسخ‌گویی عمومی معنای کاملی ندارد. پرسش اصلی فقط این نیست که بانک مرکزی از دولت مستقل باشد. باید روشن شود چه نهادی اهداف آن را تعیین می‌کند، چه کسانی بر تصمیم‌هایش اثر می‌گذارند و جامعه چگونه می‌تواند عملکرد آن را ارزیابی کند. استقلال از مداخله‌های کوتاه‌مدت، اگر با شفافیت و نظارت دموکراتیک همراه نباشد، لزوماً به معنای استقلال از گروه‌های ذی‌نفوذ نیست.
از همین رو، مسئله اقتصاد ایران را نمی‌توان صرفاً با تغییر یک نرخ، اعلام یک هدف یا اصلاح یک دستورالعمل توضیح داد. ساختار نهادی باید در مرکز تحلیل قرار گیرد. تمرکز قدرت سیاسی و اقتصادی، محدودیت رقابت، ضعف شفافیت و فقدان پاسخ‌گویی مؤثر، بر کیفیت تصمیم‌های اقتصادی اثر می‌گذارند.
اعتماد عمومی و افق اقتصاد پس از اقتدارگرایی
درس مهم نوبل اقتصاد ۲۰۲۶ این است که مردم آینده را در تصمیم‌های امروز خود وارد می‌کنند. اما در ایران، فهم این انتظارات مستلزم شناخت تجربه تاریخی مردم از نهادهای قدرت است. اعتماد عمومی با تبلیغات یا وعده‌های تازه بازنمی‌گردد. اعتماد به قواعد پایدار، حقوق مالکیت برابر، شفافیت و امکان نظارت شهروندان نیاز دارد.
اقتصاد سیاسی نشان می‌دهد که ثبات پایدار بدون تغییر رابطه قدرت و پاسخ‌گویی دشوار است. بازسازی اقتصاد ایران به نظمی نیاز دارد که منابع عمومی را دارایی جامعه بداند، نه امتیاز گروه‌های برخوردار. چنین نظمی باید بر حاکمیت قانون، رقابت آزاد، استقلال نهادهای عمومی و نظارت دموکراتیک استوار باشد.
بنابراین، آموزه‌های هال و وودفورد را باید فراتر از توصیه‌هایی برای مدیریت نوسان‌های اقتصادی خواند. این آموزه‌ها نشان می‌دهند که تصمیم‌های اقتصادی مردم به انتظارات آنان وابسته است. اقتصاد سیاسی یک گام فراتر می‌رود و می‌پرسد چه ساختاری این انتظارات را شکل داده است. در ایران، پاسخ به این پرسش بدون بررسی تمرکز قدرت و سازوکارهای رانتی ممکن نیست. تغییر پایدار زمانی معنا پیدا می‌کند که شهروندان بتوانند آینده اقتصادی خود را بر پایه حقوق، قواعد قابل پیش‌بینی و نهادهای پاسخ‌گو بنا کنند.
آرمین بهاری
منابع
- آکادمی سلطنتی علوم سوئد، بیانیه رسمی جایزه علوم اقتصادی ۲۰۲۶، ۱۲ اکتبر ۲۰۲۶.
- مایکل وودفورد، Interest and Prices: Foundations of a Theory of Monetary Policy، انتشارات دانشگاه پرینستون، ۲۰۰۳
- رابرت ای. هال، «Stochastic Implications of the Life Cycle-Permanent Income Hypothesis»، ۱۹۷۸؛ معرفی و بحث در متن ارسالی.
- صندوق بین‌المللی پول، پایگاه داده اقتصاد ایران، چشم‌انداز اقتصاد جهانی، آوریل ۲۰۲۶.
- Mehrdad Vahabi، «Recurrent exchange rate shocks and Anfal in Iran،» Economics & Politics، 2025.
- جایزه اقتصاد نوبل ۲۰۲۶؛ چرا شناخت رفتار مردم برای مهار تورم و رکود اهمیت دارد؟ – احمد علوی
- آموزه‌های نوبل ۲۰۲۶ برای اقتصاد ایران – اقتصادنیوز ۲۱/۷/۱۴۰۵
- فرمان به آینده – سازندگی ۱۰/۸/۱۴۰۵
- نوبل اقتصاد ۲۰۲۶ و اقتصاد ایران – دنیای اقتصادی ۵/۸/۱۴۰۵
- از نوبل اقتصاد ۲۰۲۶ تا واقعیت ایران/ اقتصاد ایران در تله اثر مرکب – برنا ۲۱/۷/۱۴۰۵
