تهران در رتبه دومین شهر آلوده جهان قرار گرفت
تهران روز یکشنبه ۲۴ آبان ۱۴۰۵ با ثبت شاخص آلودگی هوای ۱۹۳ در رتبه دوم آلوده‌ترین شهرهای بزرگ جهان قرار گرفت. این وضعیت که در محدوده «ناسالم» طبقه‌بندی می‌شود، بار دیگر ابعاد یک بحران عمیق زیست‌محیطی و بهداشتی را آشکار کرده است؛ بحرانی که دیگر نمی‌توان آن را به وارونگی دما، کاهش وزش باد یا شرایط فصلی نسبت داد. آلودگی هوا در ایران به مسئله‌ای ساختاری تبدیل شده که ریشه‌های آن را باید در سیاست‌های انرژی، حمل‌ونقل، صنعت و نحوه مدیریت منابع ملی جست‌وجو کرد.
بر اساس داده‌های وب‌سایت بین‌المللی IQAir، شاخص کیفیت هوای تهران در این روز به ۱۹۳ رسید و ذرات معلق ریز PM2.5 مهم‌ترین آلاینده ثبت‌شده بودند. این ذرات به دلیل اندازه بسیار کوچک خود می‌توانند از سدهای طبیعی دستگاه تنفسی عبور کنند و حتی وارد جریان خون شوند. سازمان جهانی بهداشت تأکید کرده است که مواجهه با این آلاینده‌ها خطر بیماری‌های قلبی، سکته مغزی، سرطان ریه و بیماری‌های مزمن تنفسی را افزایش می‌دهد.
آلودگی هوا؛ تهدید مستقیم جان میلیون‌ها ایرانی
از منظر محیط زیست، خطرناک‌ترین ویژگی بحران آلودگی هوا، استمرار آن است. وقتی شهروندان در طول ماه‌ها و سال‌ها در معرض ذرات معلق و آلاینده‌های سمی قرار می‌گیرند، آسیب‌ها فقط به سرفه، تنگی نفس و ناراحتی‌های موقت محدود نمی‌شود. سلامت قلب، ریه، دستگاه عصبی و حتی رشد جسمی و شناختی کودکان تحت تأثیر قرار می‌گیرد.
مطالعه‌ای علمی که در نشریه Scientific Reports منتشر شده، با بررسی داده‌های سال ۲۰۱۸، مرگ حدود ۴۹ هزار نفر را در ایران به مواجهه بلندمدت با ذرات PM2.5 بر اساس داده‌های ایستگاه‌های زمینی نسبت داده است. برآورد مبتنی بر داده‌های ماهواره‌ای در همان پژوهش به حدود ۵۹ هزار نفر می‌رسد. این ارقام برآوردهای پژوهشی مربوط به سال ۲۰۱۸ هستند، نه آمار قطعی سال جاری؛ اما ابعاد سنگین خسارت انسانی را نشان می‌دهند.
ریشه بحران؛ ناوگان فرسوده و سیاست‌های غلط انرژی
آلودگی هوا محصول یک عامل منفرد نیست. خودروهای فرسوده، کیفیت نامناسب سوخت، ضعف حمل‌ونقل عمومی، فعالیت صنایع آلاینده، نیروگاه‌های متکی به سوخت‌های فسیلی و در برخی دوره‌ها مصرف سوخت‌های سنگین، مجموعه عواملی هستند که کیفیت هوای شهرهای ایران را تخریب می‌کنند.
در چنین شرایطی، وارونگی دما و سکون هوا نقش تشدیدکننده دارند، نه اینکه علت اصلی و دائمی بحران باشند. اگر منابع انتشار آلاینده‌ها کنترل شده باشند، شرایط جوی نامساعد به‌تنهایی نمی‌تواند چنین سطحی از آلودگی ایجاد کند.
بیشتر بخوانید
یازده استان در اعتراض به بحران سوخت؛ صبر مردم به سر آمده است!
مقابله واقعی با این بحران مستلزم نوسازی ناوگان حمل‌ونقل، توسعه مترو و اتوبوس‌های پاک، ارتقای استاندارد سوخت، کنترل سخت‌گیرانه صنایع و شفافیت در انتشار اطلاعات محیط زیستی است. این اقدامات نیازمند سرمایه‌گذاری، برنامه‌ریزی بلندمدت و پاسخگویی نهادهای مسئول هستند اما با توجه به بحران‌هایی که حکومت ایران به دلیل سیاست‌های ویرانگر جنگ‌طلبی و صدور بنیادگرایی و تروریسم و سرکوب داخلی درگیر آن است، پرداختن به وضعیت مردم ایران هرگز در اولویت حکومت ایران قرار ندارد.
سرمایه‌های ملی در خدمت مردم است یا سیاست‌های پرهزینه؟
بحران محیط زیست را نمی‌توان از وضعیت اقتصادی و اولویت‌های کلان حکومت ایران جدا کرد. کشوری که از منابع عظیم نفت و گاز برخوردار است، باید بتواند از این ظرفیت برای تأمین انرژی پاک‌تر، نوسازی نیروگاه‌ها، توسعه حمل‌ونقل عمومی، کاهش آلودگی صنایع و حفاظت از سلامت شهروندان استفاده کند.
اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، در اظهاراتی در ۲۳ اکتبر ۲۰۲۶، با انتقاد از نحوه هزینه‌کرد منابع ایران گفت که حکومت ایران به جای صرف منابع برای رفاه مردم از جمله رفع آلودگی هوا، آن‌ها را برای خشونت و تروریسم در خارج از مرزها هزینه می‌کند.
واقعیت این است که هر میزان سرمایه‌ای که می‌توانست برای کاهش آلودگی هوا، تأمین آب، توسعه زیرساخت‌های درمانی، نوسازی صنایع و بهبود زندگی مردم هزینه شود، در صورت تخصیص به اولویت‌های دیگر از جمله اولویت‌هایی که هم‌اکنون از جمله جنگ‌طلبی و دخالت در امور داخلی کشورها، حکومت ایران در برنامه‌اش دارد، فرصت‌های ازدست‌رفته‌ای برای جامعه ایجاد کرده است.
چرا مردم ایران باید هزینه سیاست‌های پرهزینه را بپردازند؟
از منظر محیط زیست، هوای سالم یک امتیاز یا کالای لوکس نیست؛ حق اولیه هر شهروند است. مردم ایران نباید هزینه ناکارآمدی در مدیریت انرژی، فرسودگی زیرساخت‌ها و تصمیم‌های حکومت ضدمردمی ایران را بپردازند که سلامت و آینده نسل‌های بعدی را به خطر می‌اندازند.
وقتی منابع کشور به جای سرمایه‌گذاری در زندگی مردم صرف سیاست‌های پرهزینه و مناقشه‌برانگیز می‌شود، نتیجه آن را می‌توان در آسمان خاکستری تهران، آلودگی هوا، آب آلوده، فرسایش خاک، بحران کم‌آبی و افزایش بیماری‌ها مشاهده کرد.
پرسش اساسی این است: چرا مردمی که صاحب اصلی ثروت‌های ملی هستند، باید در تأمین ابتدایی‌ترین نیازهای خود، از هوای سالم تا آب آشامیدنی و درمان، با بحران روبه‌رو باشند؟
سرمایه‌های یک کشور باید به زندگی و آینده مردم آن تبدیل شود، نه اینکه در کوره سیاست‌هایی بسوزد که حاصل آن برای شهروندان چیزی جز فقر، بیماری، ناامنی و تخریب محیط زیست نیست. اگر سیاست‌گذاری در خدمت انسان و حفاظت از سرزمین نباشد، توسعه‌ای در کار نخواهد بود؛ آنچه باقی می‌ماند، سرزمینی فرسوده و مردمی است که هزینه تصمیم‌هایی را می‌پردازند که در اتخاذ آن‌ها نقشی نداشته‌اند.
منابع
- داده‌های لحظه‌ای کیفیت هوای تهران ۲۴ آبان‌ماه ۱۴۰۵ «IQAir ـ Air quality in Tehran»
- سازمان جهانی بهداشت، پیامدهای بهداشتی آلودگی هوا ۲۵ ژوئن ۲۰۲۴ « World Health Organization»
- مجله علمی Nature «پژوهش علمی درباره مرگ‌ومیر و خسارت اقتصادی ناشی از PM2.5 در ایران»
- تلویزیون apa اظهارات اسکات بسنت ۲۳ اکتبر ۲۰۲۶ « calls on Iran to allocate financial resources to its people»
- سایت صدای آمریکا ۲۴ آبان ۱۴۰۵ «تهران دومین شهر آلوده جهان شد…»
