سیستان و بلوچستان گوهر ناشناخته، باستانی، توریستی، کشاورزی و بسیار ثروتمند!- قسمت ششم
در بخشهای مختلف نوشته های قبلی تا حدودی چالشهای گوناگون زیست محیطی استان سیستان و بلوچستان را بررسی کردیم. در این قسمت فقط گیاهان شاخص پوشش گیاهی طبیعی بسیار متنوع و شگفت انگیز آن را مختصراً بازبینی میکنیم.
استان سیستان و بلوچستان محل تلاقی دو جامعه زیست بوم طبیعی اقلیمی و گیاهی در ایران است. دارای پوشش گیاهی متنوع و بسیار مقاوم در شرایط پر چالش طبیعی است. این دو حوزه اصلی بوم شناسی اقلیمی و گیاهی عبارتند از: منطقه دشتی سیستان، منطقه مرکزی تا حوالی میرجاوه، منطقه سرحدات در تفسیر بلوچی، مناطق کوهستانی خشک و نیمه خشک ادامه و گسترش بوم ایرانو- تورانی بوده و منطقه نیمه گرمسیری بوم اقلیمی و گیاهی صحرا و سندی یا خلیج – عمانی در جنوب مکران میباشد. با وجود شرایط اقلیمی نامساعد، خشکسالی شدید سالیان اخیر این استان میزبان بیش از ۱۲۰۰ گونه گیاهی است که بیانگر یک منبع زیستمحیطی و مرتعی بسیار غنی این استان است.
تشریح جامع بوم شناسی، گیاه شناسی، گیاهان مراتع و جانوران این زیست بومها را به فرصتی دیگر واگذار میکنیم تا با همکاری نیروهای متخصص بومی و دیگر همکاران علوم زیست محیطی ایرانی انجام شود. در این مختصر ما به اجزای اصلی تشکیل دهنده جوامع گیاهان استان سیستان و بلوچستان نظری اجمالی میآندازیم. همچنین، از به کار بردن زیاد اسامی علمی گیاهان خودداری میکنیم تا موضوع عامیانه تر بحث شود.
از همین نویسنده
سنتهای ذخیره آب و آبخیزداری مبتنی بر دانش بومی در استان سیستان و بلوچستان
از گونه های شاخص مناطق کوهستانی استان می توان به گونه هایی نظیر پسته کوهی یا خینجوک، بادام کوهی و سرو کوهی اشاره کرد. هم چنین، درختان كهور، كنار، چگرد یا آکاسیا یا کرت یا چش، کلیر یا پیر، پیش یا داز یا نخل خزنده و گز را در مناطق نیمه گرمسیری مشاهده کرد. همینطور میتوان خرزهره، انواع نی ها و لویی یا دم گربه ای را لیست کرد. زهر عقرب یا استبرق كه اغلب جنگل های تنک دامنه ها و دره ها و اراضی ساحلی را پوشش میدهد. علاوه بر درختان مزبور انجیر هندی، انجیر معابد یا تمبر Ficus religiosa، از نوع تمبر کجرات نیز به شكل جنگل های كم پشت یافت می شود. در دره ها و دامنه های رود سرباز درختانی موسوم به چش و نخل شیطان فراوان است. درخت دیگری بنام کلیر در جنگلهای بلوچستان وجود دارد كه شاخه های آن مانند درخت یاس است و در حدود ۵ الی ۸ متر ارتفاع دارد. چوب آن خیلی سخت و شكننده است و میوه ای به شکل گیلاس و آلبالو دارد كه اهالی بومی از میوه آن در رنگرزی استفاده می كنند. وسعت كل جنگل های استان حدود ۵/۱ میلیون هكتار برآورد شده است.
نمونه درخت گز که در بیشتر دشتها و دره های سیستان و بلوچستان
همآنگونه که در بالا اشاره شد گونه های گیاهی در این استان بسیار زیادند و بعید نیست که با مطالعه دقیق تر در نقاط دوردست و کم دسترس، گونه های دیگری به لیست موجود افزوده شود. قصد ما در این گزارش ارائه نظری مبتنی بر غنای فوق تصور پوشش گیاهی است. از آنجائیکه استانی است با گستردگی زیاد، مناطق مختلف هر یک دارای ویژگیهای خاص خاکی، زمین شناختی و اقلیمی متنوع میباشند. به همین دلیل شاهد ازیاد انواع گیاهان هستیم. در اینجا، فقط به گونه های شاخص اشاره ای میکنیم. پوشش گیاهی استان سیستان و بلوچستان دارای ویژگیهای انحصاری اند و هیچ استان دیگر ایران این چنین خصوصیت را ندارد که ذیلاً ما به مختصری از این پدیده میپردازیم.
درخت گز Tamarix sp. از رایج ترین درختان کویری ایران است که به دلیل مقاومت بالا نسبت به خاک قلیایی، شوری و خشکی در مناطق مختلف، از جمله بیابانهای لوت و دشت کویر مشاهده میشود. این درخت به دلیل ریشه های عمیق خود میتواند آب شور را از لایه های زیرین زمین جذب کرده و نمک موجود در آن را به صورت تعرق دفع کند. گل گزها منبع مهم و با ارزشی برای تولید عسل در نواحی کویری شناخته میشوند. همچنین، میتوان به آسانی جنگلهایی از آنها را به وجود آورد که به تثبیت خاک، اصلاح و جلوگیری از فرسایش کمک میکنند. علاوه بر این، درختان گز پناهگاهی مناسب برای پرندگان و حیات وحش کویری فراهم میکنند که به حفظ تنوع زیستی این مناطق کمک میکند. از ۶۰ گونه درخت گزی که در خاورمیانه و آسیا وجود دارد تا به امروز ۳۵ گونه آنها در ایران تشخیص داده شده است. گلهای درختان گز رنگهای مختلف و جالبی دارند و برگهایشان عموما به صورت فلسی و نوک تیز است. درختان گز از دیرباز برای چوب، هیزم و باد شکن در سیستان مورد استفاده قرار میگرفته و ارتفاع برخی از آنها به ۱۵ متر هم میرسد.
درخت کهور یکی از گونه های مقاوم به خشکی و کم آبی
درختان کهور Prosopis sp.، درختانی با ریشههای عمیق، توانایی شگفت انگیز و تحّمل شرایط کم آبی وبی آبی را دارند. این درختان گسترش جغرافیایی وسیعی داشته و در مناطق جنوبی ایران مانند استانهای سیستان و بلوچستان، کرمان، بوشهر، خوزستان، هرمزگان و جزایر خلیج فارس و دریای عمان یافت میشوند. کهور به دلیل تولید چوب محکم و با کیفیت، در صنعت نجاری و ساخت و ساز هم بسیار مورد توّجه است. از برگهای این درخت برای خوراک دام به خصوص بزها استفاده میکنند. درختان کهور با فراهم کردن حجم وسیع سایه در جلوگیری از تبخیر سریع آب از سطح خاک، نقش مؤثری دارند. این درختان به طور متوسط ارتفاعی حدود ۱۰ متر دارند. امّا در برخی رویشگاهها با خاک عمیق، ارتفاع آنها تا ۲۰ متر هم میرسد. همچنین این درختان عمری طولانی دارند و در شرایط نسبتا مناسب میتوانند بیش از هزار سال عمر کنند.
کنار یا سدر درخت بومی دیگری برای مناطق گرمسیری
کُنار Ziziphus sp. که به آن سِدر هم میگویند دارای ۱۷۰ گونه در جهان است که در مناطق گرمسیری و نیمه گرمسیری پراکنده اند. این درخت، علاوه بر هند در کشورهای افغانستان، ایران، سوریه، برمه، استرالیا، آمریکا، ایتالیا، فرانسه، اسپانیا، پرتغال، حاشیه جنوبی خلیج فارس و دریای عمان و شمال آفریقا نیز وجود دارد. کشت تجاری آن به صورت باغ یکدست از اقلام پیوندی مرغوب در جنوب بلوچستان به ویژه در چابهار، دشتیاری، راسک، نیکشهر، سرباز و قصرقند از حدود ۱۰۰ سال پیش متداول بوده که عمده این اقلام از هند و پاکستان به ایران وارد شدهاند. امّا محصول کُنار در سیستان و بلوچستان بسیار درشت بوده و در دو شکل کروی و بیضی کشیده با درصد گوشت بالا و هسته بسیار ریز، دارای طعم و مزه مطبوعی است. درخت کُنار نسبت به خشکی، خاکهای شور و قلیایی بسیار مقاوم و سازگار است. این درخت در تابستان به خواب میرود که باعث کاهش نیاز آن به آب و میزان تبخیر میشود. اجزای درخت کنار مصرف دارویی نیز دارد به طوری که از ریشه و پوست آن برای رفع اسهال خونی استفاده میشود، از مغز بذر کنار و از برگ آن برای معالجه زخم های سطحی استفاده میکنند. از برگهای آن برای تهیه لوازم بهداشتی، بعضا به عنوان سر شور و تغذیه دام و کرم ابریشم بهره میبرند. از چوب آن برای ساخت ابزارآلات کشاورزی، صنایع دستی و زغال استفاده میشود.
درخت آکاسیا، درخت بومی دیگری برای مناطق گرمسیری و فضای سبز
آکاسیا Acacia Nilotica یکی دیگر از درختان مقاوم به خشکی و گرما ست که در جنوب ایران و مناطق کویری همچون جنوب دشت لوت نیز دیده شده است. این درخت به دلیل گلهای زرد رنگ کوچک و دکمه ای شکل جذاب خود شناخته میشود و بسیار در تغدیه زنبور عسل مؤثرند. درخت آکاسیا به دلیل مقاومت در برابر شرایط کم آبی، بیآبی و رشد سریع، در برنامههای احیای جنگلهای مناطق خشک و بیابانی نیز مورد توجه قرار گرفته است. همچنین، ریشههای این درختان در تثبیت ازت خاک موثر هستند و به بهبود کیفیت خاک کمک میکنند. این درخت صمغی تولید میکند که به صمغ عربی معروف است و از صمغ عربی در تهیه و تولید محصولات حالت دهنده مو، چسبها، قطره و پودرها استفاده میکنند. علاوه بر این در برخی داروهای روی پوستی انواع ِکرمها نیز استفاده میشود.
جنگل های حرا Avicennia marina در شرقی ترین نقطه شهرستان چابهار و شرقی ترین نقطه ایران از لحاظ آبی در گواتر واقع شده اند، این جنگلها در ناحیه ساحلی خلیج گواتر در نزدیکی محلی که رودخانه باهوکلات به دریای عمان میریزد قرار دارد. وسعت جنگلهای حرا در گواتر، چابهار و دیگر نقاط کرانه خلیج فارس و دریای عمان تقریبا ۳۵۰ -۳۹۰ هکتار تخمین زده میشود. درختان آن در اصطلاح محلی “تمر” گفته میشوند و به دلیل قرار گیری در کنار دریا و بهم پیوستگی درختان رشد یافته در این محل جنگل های وسیع حرا را تشکیل میدهند. این جنگلها مناظر شگفت انگیزی را به وجود میآورند. این جنگلها هنگام مد زیر آب میروند و هنگامی که آب دریا عقب نشینی یا جذر میکند ظاهر میشوند. این صحنه واقعا زیبا و شگفت انگیزی است. البته مزایایی که دارند، میتوان گفت این درختان در واقع ضرب گیر طغیان دریا بوده و علاوه بر این به عنوان تصفیه خانه دریا نیز عمل میکنند. یعنی بخش شیرین آب را جذب میکند و بخش شور آب را دفع میکند، پس میتوان از آن به عنوان یک تصفیه خانه ی طبیعی یاد کرد .
جامعه حرا در دلتای رودخانه باهوکلات و دریای عمان
درختان حرا جامعه گیاهی خاصی را تشکیل میدهند که اصطلاحاً مانگرو گفته میشود. کلمه مانگرو معرف اکوسیستم با ارزشی است که در مناطق استوایی، رویشگاه بسیار ویژهای از گیاهان و جانوران در سواحل پست خورها، دلتاها، برکه ها و سواحل دریاها و اقیانوسها را تشکیل میدهند. در عین حال نشانگر و معرف درختان و درختچه های منحصر به فرد این گونه اکوسیستمهای با ارزش میباشند. این گیاهان در گروه گیاهان شوره زی قرار دارند. حرا، گیاهی است قبلاً به خانواده شاه پسند تعلق داشت ولی امروزه تحت خانواده آکانتاسه طبقه بندی میکنند. دانه حرا روی درخت مادر میروید و نهال تولید میکند. سپس از درخت مادر جدا شده و داخل آب میافتد. جنگلهای حرا در محدوده دریا و ساحل آب شور قرار دارد و این سازش با آب شور و شرایط نامناسب، از حرا یک گیاه استثنایی ساخته است.
یکی دیگر از این شگفتی های پوشش کیاهی در جنوب بلوچستان درختچه ایست بی برگ که همیشه سبز است. این درختچه کلیر Capparis decidua نام دارد. یكی از گونه های گرمسیری مناطق جنوبی استان است كه با خشكی، گرما و كم آبی بسیار سازگار است. از این گونه در بیابان زدایی و تثبیت شنهای روان نیز استفاده میکنند و نقش بسیار مهم و اساسی در این زمینه دارد. درختچه كلیر حدود ۴۰ تا ۵۰ سال عمر میکند و هیچ وقت سرسبزی خود را از دست نمی دهد و در فصل بهار گل و میوه می دهد. چوب درختچه كلیر زرد رنگ و بسیار سخت است ، كلیر برگ ندارد و پیرترین درخت كلیر بلوچستان در روستای ماندیرو و كریم بل نگور با حدود ۴۰ سال شناسایی شده است. شهرستان های قصرقند ، نیکشهر ، ایرانشهر ، راسک و سراوان بیشترین پوشش این درخت را دارند. روایت هایی نیز از استفاده دارویی در طب سنتی در هند، پاکستان و ایران شده است.
گیاه کلیر یا کاپاریس بر روی شنهای روان در جنوب بلوچستان
درختچه مسواک Salvadora persica دیگر گیاه منحصر به سیستان وبلوچستان است که به عنوان چوج نیز شناخته میشود. درختچه ایست همیشه سبز و در مناطق جنوبی استان به وفور یافت میشود. این درختچه به دلیل شاخه های کوچک و نرم خود که برای تمیز کردن دندانها استفاده میشود، شناخته شده است. درختچه چوج خاصیت تمیز کنندگی و ضدعفونی کنندگی دارد که از آن برای دندانها استفاده میشود. این درختچه ارتفاعی بین ۲ تا ۷ متر داشته و برگهای آن سبز روشن است. این درختچه به طور گسترده در مناطق خشک هند، پاکستان، ایران و دیگر نقاط با آب وهوای مشابه و اغلب در خاکهای شور پراکنده است. این گیاه یک درختچه کوچک همیشه سبز و راست قامت است که به ندرت قطر آن بیش از ۳۰ سانتیمتر است. برگهای تازه آن به عنوان سالاد خورده میشوند و در طب سنتی برای سرفه، آسم، اسکوربوت، روماتیسم، بواسیر و سایر بیماریها استفاده میشوند.
درخت مسواک از شگفتیهای دیگر بلوچستان
از شگفتیهای دیگر بلوچستان گونه گیاهی Euphorbia tirucalli است و از خانواده فرفیونیان است. به این گیاه کاکتوس مدادی نیز گفته میشود، که از نمونه درختان آبدار و همیشه سبز است. همچنین، گزارش شده است که از گیاه سوخت طبیعی یا بیوفیول هم استخراج میشود. تا این اواخر هیچ فرد و ارگانی نام واقعی این گونه را نمیدانسته است و مردم محلی نیز درخت مداد مینامیده اند، چون ساقههای جوان آن مدادی شکل است. درخت مداد، درختچه یا درختی آبدار و بدون خار است که عادت رشد غیر معمولی دارد و بومی ماداگاسکار است. این گیاه دارای تنه سنگین، شاخههای اولیه قهوهای و شاخههای جدید سبز و مداد مانند است. در زیستگاه بومی خود، این گیاه میتواند تا ۹ متر ارتفاع و ۳ تا ۶ متر عرض پوشش داشته باشد. لقب خاص آن، تیروکالی، از tiru به معنی “خوب” و kalli یعنی چوب گرفته شده است که به خواص دارویی این گونه اشاره دارد. این گیاه را به خاطر شیره سمی آن باید دور از دسترس کودکان و حیوانات خانگی نگه داشت. هنگام کار با این گیاه از دستکش استفاده کنید تا از تماس با شیره سمی آن جلوگیری شود. در صورت بلع یا تماس با چشم، فوراً به پزشک مراجعه کنید. این نام توسط گیاهشناس سوئدی، کارل لینه، از کلماتی که توسط مردم بومی مالابار در جنوب هند استفاده میشده، گذاشته شده است.
درخت بی نظیر مداد در جنوب بلوچستان
از شگفتیهای دیگر، درختچه داز Nannorrhops ritchiana یا نخل باد بزنی به عنوان اقتصادی ترین گونه گیاهی در شهرستان نیکشهر است که، نقش زیادی در زندگی روزمره مردم محلی و توسعه صنایع دستی استان سیستان و بلوچستان، دارد. داز یا نخل پاکوتاه از درختان بومی ایران و جنوب غربی آسیاست که در ارتفاع ۴۵۰ تا ۱۶۰۰ متر از سطح دریا در آبراهههای مناطق کوهستانی جنوب استان سیستان و بلوچستان میروید. داز نقش بسیار مهمی در زندگی مردم بلوچ، به خصوص روستاییان و عشایر دارد و از برگ آن برای تهیه زیرانداز، ساخت مسکن و صنایع حصیری استفاده میشود و میوه آن نیز استفاده خوراکی دارد. اکثر عشایر شهرستان نیکشهر با استفاده از برگ درختچه داز برای خود مسکن میسازند و با استفاده از هنر خود انواع صنایع دستی و حصیری را تولید و به فروش میرسانند. این گیاه یکی از انواع نخلهای مقاوم به سرما است که میتواند دمایی تا منفی ۲۰ درجه سانتیگراد را تحمّل کند، و برای رشد بهتر تابستانهای بسیار گرم را ترجیح میدهد. زمان گلدهی این گونهی گیاهی، اسفند و فروردین ماه است فصل برداشت میوهها از شهریور تا آبان ماه هر سال است میوه این درخت ظاهری شبیه میوه درخت کنار وحشی دارد که به اسم ˈکونلˈ معروف و بسیار شیرین است.
َبنه یا پسته کوهی Pistacia atlantica، درختی است که در مناطق نیمه بیابانی و کوهستانی ایران یافت میشود. این درخت شاخصی از گونه های جنگلهای گیاه – اقلیمی ایرانو تورانی است که به ویژه در مناطق کوهستانی استانهای فارس، خراسان، یزد و کهگیلویه و بویراحمد دیده میشود. این درخت به عنوان پایه مادر برای پسته تجارتی به کار میرود و سپس نهالهای بار آمده از پسته تجارتی را به این پایه ها پیوند میزنند. از میوه پسته کوهی به عنوان مزه در غذاها، مصارف دارویی، استخراج صمغ و سالادها استفاده میشود، و در برخی از شهرهای ایران از آن در ترشی انداختن هم استفاده میکنند. این گونه همه جا، همراه با بادام کوهی، سرو کوهی، داغداغان، افدرا و قیچ مشاهده میشوند. این درختان به عنوان گونههای مقاوم به خشکی و سازگار با شرایط آب و هوایی مختلف، نقش مهمی در احیای جنگلهای این مناطق دارند.
جامعه گیاهی بادام و پسته کوهی
بوته های تاغ، درختان و یا درختچه هایی هستند که بیشتر در مناطق بیابانی مرکزی ایران، به ویژه در اطراف دشت کویر، یافت میشوند. این گونه ها نقش حیاتی در حفاظت خاک، احیای مناطق بیابانی و جلوگیری از حرکت ماسههای روان دارند. تاغها با سیستم ریشهای گسترده و مقاوم خود به مقابله با فرسایش بادی و خاک زدایی میپردازند. تاغ از تیرهی تاجخروسان Amaranthaceae و زیرتیره اسفناجیان Chenopodiaceae است. همچنین، از چوب تاغ برای سوخت در مناطق روستایی استفاده میشود. این گیاهان با ایجاد سایه در محیط هایی با تابش آفتاب سوزان، به خنک سازی محیط اطراف خود و کاهش دمای هوا کمک میکنند. به همین دلیل پناهگاهی برای لحظاتی فرار از آفتاب تیز کویر را فراهم میکنند، تا زیر سایه این گیاهان خنک شد.
گیاه تاغ دارای دو گونه Haloxylon persicum تاغ سفید که عموماً روی رویشگاهای شنی گسترش دارند وHaloxylon ammodendron تاغ سیاه که معمولاً در زمینهای سخت رسی گسترس دارند. درختچههای بیابانی، چوبی و تنومندی هستند که به طور گسترده برای تثبیت تپه های شنی استفاده میشوند. قیچ Zygophyllum eurypterum بوته ای چوبی و سفید، اغلب در استپهای درمنه مرز بین دشتهای بیابانی و دامنههای کوهستانی را مشخص میکند. بادام وحشی Amygdalus scoparia درختچههای کوهستانی چند ساقه ای و سبز هستند که در ارتفاعات متوسط تا بلند تفتان یافت میشوند. کالیگونوم Calligonum comosum بوته تا درختچهای، شاخه های بسیار در هم رفته و تقریباً بدون برگ، که هم رویشگاه آنها ریگ زار هاست هم جهت تثبیت شنهای روان، در تپههای بیابانی به کار گرفته میشوند. استبرق یا زهر عقرب یا سدوم سیب یا کرک Calotropis procera درختچه ای است با برگهای بزرگ و پهن، با شیره ای سفید رنگ که در خاکهای نیمه عمیق و درههای نیمه گرمسیری پست گسترش دارد. بوته های افدرا Ephedra strobilacea که ارزش مرتعی ندارند ولی، آلکالوئید حاصل از آنها کاربرد دارویی دارند. ساقه های چوبی آنها سخت و دارای شاخه های سبزبندبند بوده و در انواع اراضی و خاکها، ازجمله خاکهای سنگلاخی، گچی، شنی و بیابانی گسترده اند.
جامعه گیاهان کویری مخلوط تاغ و اسکنبیل
جدا از پوشش گیاهی عمومی استپ، بقایایی از بادام وحشی و پسته در دشتها، به ویژه بین خاش و ارس یا سرو کوهی در کوهستانها دیده میشوند. بررسی مراتع استان سیستان و بلوچستان، گیاهان دارویی همراه با دانش بومی آن و گیاهان شور زی متنوع آن نیاز به بررسی میدانی دارد که اکنون میسر نیست و منابع تحقیقی مرجع نیز کمیاب است.
گسترش درختان کویری و احیای مراتع، نقشی بیبدیل در حفظ تعادل زیستمحیطی و ایجاد تعادل اکولوژیکی در مناطق خشک و بیابانی ایران ایفا میکنند. افزایش پوشش گیاهی باعث تثبیت خاک، کاهش انواع فرسایش بادی و آبی، حفظ منابع آبی سطحی و زیرزمینی شده و در نهایت، به بهبود شرایط زیست محیطی کمک میکنند. علاوه بر این، آنها منابع مهمی از مواد خوراکی، دارویی و صنعتی را برای جوامع انسانی فراهم میکنند و در ایجاد اشتغال محلی و بهبود شرایط اقتصادی مناطق بیابانی نیز نقش دارند. درختان کویری ایران، با زیبایی و اهمیت ویژه خود، نمادی از مقاومت و پایداری در برابر شرایط سخت هستند و حفاظت از آنها نه تنها برای محیط زیست بلکه برای نسلهای آینده و کل جوامع بشری نیز اهمیت حیاتی دارد.
