نگاهی به تاریخ معاصر ایران
اگرچه تاریخ یک پدیده رو به آینده نیست که تغییر کند، اما قضاوت‌های تاریخی مثل جامعه دستخوش تغییرات شگرف می‌شوند. و شخصیت‌های تاریخی مثل شیخ محمد خیابانی از منظر قضاوت‌های تاریخی تغییر می‌کنند. در تاریخ معاصر ایران شیخ و شاه بسیار تلاش کردند که یا شخصیت‌های تاریخی را مصادره نمایند و یا با برچسب‌هایی ناچسب بپرورانند یا براندازند.
مثلا تلاش شیخ برای مصادره شخصیت‌هایی مثل شیخ محمد خیابانی یا میرزا کوچک‌خان و یا مدرس از این سنخ است. شخصیت‌های برجسته تاریخی که هیچ سنخیتی با افکار قرون وسطایی و مشی دجالانه آخوندی نداشته و ندارند. از آن‌سو شاه‌پرستان مرتجع نیز تلاش دارند دیکتاتوری مثل رضاخان میرپنج را به عنوان شخصیت تاثیرگذار و مترقی جا بزنند. از همین روست که بازخوانی تاریخ و به‌خصوص سرگذشت شخصیت‌های تاریخی یک ضرورت ملی است.
شیخ محمد خیابانی: صدایی برای استقلال و آزادی
شیخ محمد خیابانی در آخرین نطق‌اش چنین گفته بود:
«ما با اصول رادیکالیسم، ایران را تجدید بنا خواهیم نمود، ما می‌گوئیم حاکمیت دموکراسی باید در سراسر ایران جاری باشد. اهالی ایالات و ولایات باید رأی خود را آزادانه اظهار دارند برای مدافعه این حق، آخرین مرحله مردن است و مردن در این راه را ما بر زندگی بی‌شرمانه ترجیح می‌دهیم.»
شیخ محمد خیابانی، سال ۱۲۵۹ شمسی در خامنه از توابع شبستر به‌دنیا آمد. بعدها به تبریز آمده و مدتی در مدرسه «طالبیه» تبریز به تحصیل پرداخت.
زندگی خیابانی پس از پیروزی انقلاب مشروطه در سال ۱۲۸۵ شمسی، با تأسیس انجمن ایالتی در تبریز، وارد مرحله تازه‌ای گردید و در جریان محاصره تبریز، در دفاع از شهر نقش مهمی ایفا کرد. در زمان خیابانی اوضاع ایران، به خاطر دخالت‌های خارجی از جمله روسیه، انگلیس و آلمان، آشفته بود.
پس از خلع محمدعلی شاه از سلطنت، خیابانی در سی سالگی به عنوان نماینده مردم تبریز راهی دوره دوم مجلس شورای ملی شد.
بیشتر بخوانید
گرانی دارو و کمبود آن در ایران دردی مضاعف برای شهروندان ایران
اولین حرکت سیاسی خیابانی، مخالفت با اولتیماتوم روسیه در مجلس دوم طی یک نطق بلند یک ساعته بود. او پس از قبول اولتیماتوم توسط دولت و تعطیلی مجلس، در «سبزه میدان» تهران جلسه‌ای برگزار کرد و بلافاصله برای فرار از دستگیری توسط وثوق الدوله، به خراسان رفت.
در شش سال ایام فترت مجلس، مشغول تجارت شد و با تاجگذاری احمدشاه به تشکیل مجالس ادبی و فلسفی مشغول شد و طی این جلسات گروه‌هایی را به دور خود جمع کرد. در ماجرای اشغال تبریز توسط عثمانی از مخالفان اشغال ایران به‌دست قوای خارجی بود و مدتی توسط قوای عثمانی در ارومیه زندانی شد.
شیخ محمد خیابانی احیای آزادی را گام نخست برای ایجاد تحولات در ایران و بیرون راندن نیروهای خارجی می‌دانست؛ اما راه رسیدن به آزادی را نه در مذاکره بلکه در جنبش مسلحانه می‌دانست.
از این رو، بعد از قبول قرارداد استعماری ۱۹۱۹ از سوی وثوق الدوله، در تبریز قیام کرد. قیام خیابانی از روز ۱۷ فروردین ۱۲۹۹ شمسی در تبریز آغاز شد. طی دو روز نهادهای دولتی تبریز به تصرف انقلابیون درآمده و شهر از دست دولتیان خارج شد. قیام بیش از پنج ماه ادامه داشت.
به فرمان مخبرالسلطنه، فرستاده ویژه مشیرالدوله صدراعظم وقت، قزاق‌ها دست به سرکوب قیام خیابانی زدند.
روز دوشنبه ۲۲ شهریور ۱۲۹۹ قیام طی جنگی خونین سرکوب شد و شیخ محمد خیابانی نیز در خانه یکی از دوستانش قهرمانانه به شهادت رسید.
منبع:
کتاب شیخ محمد خیابانی به قلم احمد کسروی
