فقر شهری؛ از فروپاشی زندگی مستقل تا گسترش حاشیهنشینی
در سالهای پایانی امپراتوری روم، شهرهای بزرگ دیگر محل شکوفایی نبودند؛ مردم از ترس گرسنگی، ناامنی و فروپاشی اقتصادی، خانههای خود را ترک میکردند و به روستاها پناه میبردند. میدانهای عمومی خالی میشدند و ساختمانهای عظیم، زیر غبار فقر و اضطراب، آرامآرام متروک میماندند. شهر هنوز سر پا بود، اما روح آن فرو ریخته بود. امروز، تهران و بسیاری از کلانشهرهای ایران نیز نشانههایی مشابه را آشکار کردهاند؛ جایی که فقر شهری دیگر یک بحران محدود اقتصادی نیست، بلکه نشانه فرسایش تدریجی حیات اجتماعی و انسانی است.
فقر شهری در ایران اکنون به مرحلهای رسیده که دیگر نمیتوان آن را صرفاً با شاخص درآمد توضیح داد. آنچه امروز در تهران، مشهد، اهواز، کرج و دیگر شهرهای بزرگ دیده میشود، ترکیبی از بحران مسکن، فروپاشی امنیت شغلی، مهاجرت اجباری، حاشیهنشینی و فرسایش هویت اجتماعی است. روایت زن ۴۵ سالهای که پس از دو دهه زندگی مستقل ناچار به همخانه شدن شده، فقط یک نمونه از این وضعیت است. دهها هزار نفر اکنون میان ماندن در شهر و حفظ حداقل کرامت انسانی، یکی را انتخاب میکنند.
سالهاست که ساختار اقتصادی حکومت ایران، شهر را به کالایی برای سوداگری تبدیل کرده است. در این ساختار، مسکن نه حق اجتماعی بلکه ابزار انباشت سرمایه برای گروههای نزدیک به قدرت محسوب میشود. نتیجه این روند، انفجار قیمت اجاره، حذف تدریجی طبقه متوسط و رانده شدن میلیونها نفر به حاشیه شهرها بوده است. امروز دیگر حتی طبقه کارمند و متخصص نیز توان حفظ زندگی مستقل را ندارد.
فروپاشی زندگی شهری زیر فشار جنگ و بحران اقتصادی
بحران کنونی فقط محصول تورم یا سوءمدیریت نیست. جنگهای اخیر و تنشهای سیاسی نیز سرعت گسترش فقر شهری را چند برابر کردهاند. بسیاری از کسبوکارها تعطیل شدند، پروژههای اقتصادی متوقف ماندند و هزاران نفر شغل خود را از دست دادند. آمار ثبتشده بیمه بیکاری، تنها بخش کوچکی از واقعیت را نشان میدهد. میلیونها نفر که در اقتصاد غیررسمی، اینترنتی یا پروژهای کار میکردند، عملاً بدون هیچ پشتوانهای رها شدهاند.
بیشتر بخوانید
اقتصاد رانتمحور در ایران؛ تحلیل ساختاریِ توزیع انحصاری ثروت و تضعیف تولید
در چنین شرایطی، بازگشت به خانه والدین دیگر یک انتخاب فرهنگی نیست؛ نشانه شکست اقتصادی و فروپاشی استقلال فردی است. زن میانسالی که مجبور میشود همراه فرزندش به خانه مادر بازگردد، فقط محل سکونت خود را عوض نمیکند؛ او بخشی از هویت اجتماعیاش را از دست میدهد. مهاجرت معکوس از تهران به شهرهای کوچک نیز دیگر نشانه دلبستگی به زادگاه نیست، بلکه نتیجه مستقیم ناتوانی در ادامه بقا در پایتخت است.
سعید ایزدی، عضو هیأت علمی دانشگاه بوعلی، تأکید میکند که فقر شهری فقط فقر درآمدی نیست. به گفته او، بحران امروز شامل فقر مسکن، فقر امنیت، فقر محیطزیست، فقر فرهنگی و سقوط استانداردهای زندگی است. این تعریف نشان میدهد چرا حتی مناطقی که ظاهراً از نظر کالبدی توسعهیافتهاند نیز درگیر بحران هستند. شهر ممکن است برجهای بلند و بزرگراههای عظیم داشته باشد، اما وقتی شهروندانش امنیت روانی، شغل پایدار و امکان زیست انسانی ندارند، آن شهر عملاً فقیر است.
ابعاد این بحران تکاندهنده است. بر اساس پژوهشهایی که در تهران انجام شده، نزدیک به نیمی از جمعیت پایتخت درگیر اشکالی از فقر چندبعدی هستند. این یعنی بحران دیگر محدود به حاشیهنشینان سنتی نیست. اکنون معلمان، روزنامهنگاران، کارمندان، هنرمندان و حتی بخشی از نیروهای متخصص نیز به طبقات فرودست رانده میشوند.
حاشیهنشینی؛ چهره واقعی شکست نظام برنامهریزی
یکی از آشکارترین نمودهای فقر شهری، گسترش سکونتگاههای غیررسمی و محلات فرودست است. جمعیت حاشیهنشین که سالها پیش حدود ۱۱ میلیون نفر برآورد میشد، اکنون به حدود ۱۴ میلیون نفر رسیده است. این افزایش فقط ناشی از فقر اقتصادی نیست؛ بحرانهای اقلیمی، کمآبی، نابودی کشاورزی و تمرکز شدید امکانات در چند کلانشهر نیز میلیونها نفر را مجبور به مهاجرت کرده است.
در واقع، حکومت ایران طی دههها با نابودی توسعه متوازن منطقهای، مردم را به سوی کلانشهرها هل داده و سپس همان جمعیت را در حاشیه شهرها رها کرده است. نتیجه، شکلگیری مناطقی است که فاقد زیرساخت مناسب، خدمات درمانی، آموزش باکیفیت و امنیت اجتماعی هستند. این مناطق فقط سکونتگاه فقرا نیستند؛ نشانه عینی شکست ساختار سیاسی و اقتصادی حاکماند.
بحران فقر شهری حتی به قلب تاریخی شهرها نیز رسیده است. بسیاری از محلات قدیمی تهران، اصفهان و شیراز به دلیل گرانی، فرسودگی و بیتوجهی تخلیه شدهاند. در این محلات، زندگی شهری آرامآرام خاموش میشود و جای آن را بیهویتی، ناامنی و فقر میگیرد. آنچه از آن با عنوان «بافت فرسوده» یاد میشود، در واقع بازتاب کالبدی فروپاشی سیاستگذاری شهری است.
ساختار برنامهریزی حکومت نیز سالهاست فقط بر کمیت تمرکز کرده است. برای حاکمان، تعداد واحدهای مسکونی مهمتر از کیفیت زندگی بوده است. پروژههای عظیم ساختمانی بدون توجه به هویت شهری، حملونقل، محیطزیست و نیازهای انسانی ساخته شدند. نتیجه این نگاه، شهرهایی است که شاید از نظر فیزیکی گسترش یافتهاند، اما از درون تهی شدهاند.
امروز شهروند ایرانی دیگر برای ارتقای کیفیت زندگی تلاش نمیکند؛ او فقط برای بقا میجنگد. خانوادهای که مجبور به همخانه شدن میشود، جوانی که از ازدواج منصرف میشود، مادری که فرزندش را از مدرسه جدا میکند و کارگری که به حاشیه شهر پناه میبرد، همگی بخشهایی از یک فروپاشی بزرگتر هستند.
فقر شهری در ایران اکنون فقط یک مسئله اقتصادی نیست؛ این بحران به تهدیدی علیه انسجام اجتماعی، سلامت روان، هویت فردی و آینده جامعه تبدیل شده است. جنگ، تحریم، فساد ساختاری و ناکارآمدی مزمن حکومت، شهرها را به فضایی برای اضطراب دائمی بدل کردهاند. زیر این غبار سنگین، نه فقط ساختمانها بلکه امید انسانها نیز آرامآرام محو میشود.
آرمین بهاری
منابع
- اکوایران – ۲۵ /۲/ ۱۴۰۵
- رادیوزمانه -۲۶/۲/۱۴۰۵
