چاپ پول روزانه ۵ هزار میلیارد تومانی؛ رکوردی بی‌سابقه در ۵۰ سال اخیر
چاپ پول بدون پشتوانه در اقتصاد ایران به رقمی تازه رسیده است. بانک مرکزی در پنج ماه نخست امسال، روزانه حدود ۵ هزار میلیارد تومان به پایه پولی افزود. این رقم در دوره‌ی قابل مقایسه‌ی آماری از دهه ۱۳۵۰ بی‌سابقه است.
رکورد تازه چاپ پول در پنج ماه نخست ۱۴۰۵
پایه پولی در پنج ماه نخست ۱۴۰۵ حدود ۷۶۱ همت افزایش یافته است. پایه پولی همان پولی است که بانک مرکزی خلق می‌کند و نقدینگی بر پایه‌ی آن گسترش می‌یابد. چاپ پول در چنین مقیاسی، در ترازنامه بانک مرکزی به‌روشنی دیده می‌شود. این روند، سرعت خلق پول را در ماه‌های اخیر بالا برده است.
بیشتر بخوانید
چرا پرستاران و معلمان و دیگر کارکنان در ایران استعفا می‌دهند؟
با احتساب ۱۵۴ روز از فروردین تا پایان مرداد، میانگین روزانه حدود ۴ هزار و ۹۴۰ میلیارد تومان می‌شود. پایه پولی اکنون از ۲ هزار و ۹۰۰ همت عبور کرده است. این رقم در پایان سال گذشته حدود ۲ هزار و ۱۹۶ همت بود. افزایش یادشده بالاترین رشد در چنین بازه‌ای از دهه ۱۳۵۰ تاکنون است. داده‌های قابل مقایسه از ابتدای همان دهه در دسترس است. بنابراین این یافته، بالاترین رقم دوره قابل مقایسه است، نه ادعایی درباره‌ی کل تاریخ اقتصاد ایران. روند صعودی نرخ خلق پول در پنج ماه نخست سال، در داده‌های بانک مرکزی مشاهده می‌شود.
بخشی از این افزایش به بالا رفتن سپرده قانونی بانک‌ها نزد بانک مرکزی مربوط است. با این حال، بانک مرکزی برای جبران کسری‌ها روزانه حدود ۶ هزار میلیارد تومان چاپ پول کرده است. رشد نقطه‌به‌نقطه نقدینگی نیز در مرداد به حدود ۵۴ درصد رسید. ضریب فزاینده‌ی نقدینگی در پایان سال گذشته ۷.۰۹۵ بود. یعنی هر واحد پایه پولی، حدود ۷.۱ واحد نقدینگی می‌سازد. رشد نقدینگی از مهم‌ترین عوامل تورم‌زا در کشور به شمار می‌رود.
جهش تورم؛ نخستین پیامد خلق پول بدون پشتوانه
مرکز آمار ایران شاخص قیمت مصرف‌کننده را برای شهریور ۱۴۰۵ معادل ۷۲۹.۸ اعلام کرد. تورم ماهانه در این ماه به ۴.۲ درصد رسید. این رقم در ماه پیش از آن ۳.۴ درصد بود. تورم مناطق روستایی نیز در شهریور بالاتر از مناطق شهری بود. مرکز آمار و بانک مرکزی هر ماه نرخ تورم را به‌صورت مستقل اعلام می‌کنند.
تورم نقطه‌به‌نقطه ۸۹.۸ درصد ثبت شد. یعنی خانوار برای سبدی یکسان، نزدیک به ۹۰ درصد بیشتر از سال قبل هزینه کرده است. این نرخ نسبت به ماه قبل ۰.۸ واحد درصد افزایش داشته است. تورم سالانه نیز با ۳.۷ واحد درصد افزایش به ۷۳.۶ درصد رسید. رشد ۵۴.۳ درصدی نقدینگی در مرداد، بالاترین رقم از ابتدای سال ۱۳۵۴ بوده است. تفاوت اعداد نقطه‌ای و سالانه نشان می‌دهد فشار قیمتی اخیر از میانگین دوازده‌ماهه شدیدتر است.
اقتصاددانان رشد فزاینده‌ی نقدینگی را از مهم‌ترین عوامل تورم می‌دانند. به باور آنان، وقتی نقدینگی بدون پشتوانه‌ی واقعی افزایش یابد، آثار آن در اقتصاد باقی می‌ماند. نخستین نتیجه چاپ پول بدون پشتوانه، بالا رفتن سطح عمومی قیمت‌ها و کاهش ارزش پول ملی است. اثر چاپ پول معمولاً با تأخیر چندماهه در قیمت‌ها نمایان می‌شود. نقدینگی تنها عامل تورم نیست. رشد سریع آن در اقتصادی با رشد ضعیف و محدودیت‌های تولیدی، فشار بیشتری بر قیمت‌ها وارد می‌کند.
فشار بر سفره و قدرت خرید خانوارها
تورم ماهانه گروه خوراکی‌ها، آشامیدنی‌ها و دخانیات در شهریور ۲.۳ درصد بود. این رقم برای کالاهای غیرخوراکی و خدمات به ۵.۷ درصد رسید. تورم نقطه‌ای روغن و چربی‌ها ۲۵۷.۵ درصد گزارش شده است؛ یعنی قیمت روغن حدود ۳.۶ برابر شده است. چاپ پول و جهش قیمت‌ها، ارزش درآمد خانوار را به‌سرعت می‌فرساید. گرانی‌ها از سفره عبور کرده و کالاهای غیرخوراکی را نیز دربر گرفته است.
قیمت خودرو نسبت به سال گذشته ۱۳۵ درصد افزایش یافته است. مسکن با ضریب اهمیت ۳۶.۱۱ درصد، بزرگ‌ترین بخش سبد شاخص قیمت خانوار است. بنابراین هر جهش قیمتی در این بخش، بیشترین اثر را بر هزینه‌ی خانوار می‌گذارد. افزایش هزینه‌ی خوراک و سکونت، سهم آموزش، درمان و پس‌انداز را کاهش می‌دهد. تورم سالانه‌ی خوراکی‌ها، آشامیدنی‌ها و دخانیات نیز ۱۰۸.۸ درصد گزارش شده است.
دستمزدها با این شتاب همراه نشده‌اند. میزانی درصدی که به حقوق کارگران و کارمندان افزوده می‌شود خیلی کمتر از افزایش تورم است. حقوق کارگران، کارکنان و بازنشستگان در شش ماه گذشته تقریباً ثابت مانده است. بسیاری از کسبه نیز به‌دلیل افت تقاضا، توان پرداخت اجاره‌ی محل کسب را ندارند. به گفته‌ی تحلیلگران، دولت برای پرداخت حداقل حقوق ناچار به چاپ پول یا افزایش غیرمستقیم حجم پول می‌شود. تحلیل معیشت خانوار به یک عدد کلی تورم محدود نمی‌شود. تفاوت قیمت‌ها در گروه‌های مختلف، فشار نابرابر را نشان می‌دهد.
ناترازی بودجه؛ ریشه‌ی افزایش پایه پولی
تحلیلگران هزینه‌های دولت را بیشتر از درآمدهای آن ارزیابی می‌کنند. کسری بودجه از مسیر استقراض از بانک مرکزی به حجم نقدینگی افزوده شده است. یک اقتصاددان برآورد می‌کند کسری بودجه ۴۰۰ تا ۱۵۰۰ همت است. چاپ پول در این شرایط، مسیری برای تأمین کسری است که هزینه‌اش در قیمت‌ها ظاهر می‌شود. کاهش تقاضا و ضعف قدرت خرید، درآمد بنگاه‌ها را نیز تضعیف کرده است.
وقتی کسری بودجه به منابع پولی منتقل شود، رشد نقدینگی و تورم رخ می‌دهد. در نهایت مردم با کاهش قدرت خرید، هزینه‌ی آن را می‌پردازند. بانک مرکزی به جای ایفای نقش خود، نقش صندوق‌دار دولت را ایفا کند. افزایش حقوق از مسیر چاپ پول نیز آتش تورم را تندتر می‌کند. افزایش حقوق بدون مهار تورم، قدرت خرید را حفظ نمی‌کند. ثبات حقوق در شش ماه گذشته، شکاف درآمد و هزینه‌ی خانوار را عمیق‌تر کرده است.
تورم بالا و افت قدرت خرید، ریسک اعتباری بانک‌ها را افزایش می‌دهد. ضعف برخی بنگاه‌ها نیز کیفیت دارایی بانک‌ها را تحت فشار قرار می‌دهد. ریسک بیکاری و انقباض بازار کار نیز در فهرست نگرانی‌ها قرار دارد. نااطمینانی به یکی از مهم‌ترین ریسک‌های اقتصاد کشور تبدیل شده است. ساختار اقتصاد زیر فشار تورم مزمن، کسری‌ها و ناترازی‌های عمیق قرار دارد. فشاری که بی‌شک اصلی‌ترین آماج آن مردم هستند نه سران و کارگزاران حکومتی.
منابع
- ۱. رکورد نیم‌قرنی چاپ پول شکست؛ روزی ۵ هزار میلیارد تومان پول تازه، زومان، ۹ مهر ۱۴۰۵
- ۲. تورم شهریور ۱۴۰۵؛ روغن ۳.۶ برابر شد و خودرو ۱۳۵ درصد گران‌تر. موج گرانی از سفره عبور کرد، وانانیوز، ۱۱ مهر ۱۴۰۵
- ۳. تورم شهریور به ۷۳.۶ درصد رسید، راه دانا، ۸ مهر ۱۴۰۵
- ۴. نرخ تورم سالانه در شهریور اعلام شد؛ تهرانی‌ها در یک سال چقدر هزینه کردند؟، همشهری آنلاین، ۸ مهر ۱۴۰۵
- ۵. گزارش مرکز آمار از تورم شهریورماه، مردم‌سالاری آنلاین، ۸ مهر ۱۴۰۵
- ۶. تنها راهکار دولت در اقتصاد جنگی، خط کشیدن بر مخارج غیرضروری است. اگر جنگ هم رخ نمی‌داد، با کسری بودجه ۴۰۰ تا ۱۵۰۰ همتی مواجه بودیم، فرارو، ۷ مهر ۱۴۰۵
- ۷. چشم‌انداز اقتصاد ایران در نیمه دوم 1405، اقتصادنیوز، ۴ مهر ۱۴۰۵
- ۸. حقوق کارمندان ۱۴۰۵ دوباره روی میز؛ تورم چه بلایی سر افزایش حقوق می‌آورد؟ ، اقتصاد۲۴، ۶ مهر ۱۴۰۵
