بازار فرش اصفهان؛ از رونق دیرین تا حجره‌های بی‌مشتری
در یکی از قدیمی‌ترین راسته‌های بازار فرش اصفهان، دیگر از شلوغی و دادوستد گذشته خبری نیست. مغازه‌هایی که دهه‌ها قالی می‌فروختند، یکی پس از دیگری شغلشان را عوض کرده‌اند. یکی طلافروشی شده، دیگری ساندویچی و بعضی منتظر مستأجر تازه‌اند. این گزارش، ریشه‌های این تغییر را با تکیه بر آمارهای تازه و رسمی بررسی می‌کند.
تغییر کاربری حجره‌ها در بازار فرش اصفهان
هر راسته در بازارهای سنتی ایران به صنفی مشخص تعلق داشت. در بازار فرش اصفهان نیز این تخصص‌گرایی قرن‌ها دوام آورد. خریدار برای قالی دستباف مستقیم به همین راسته می‌آمد و کسبه از همین راه نان می‌خوردند. در گذشته، قالی‌های نفیس اصفهان از همین حجره‌ها راهی خانه‌ها و بازارهای دور می‌شد. کاسبی در این راسته سال‌ها نشانه‌ی ثبات و اعتبار تجاری شمرده می‌شد. این روزها اما سکوتی تازه جای همهمه قدیم نشسته است.
امروز همان حجره‌ها روایت دیگری دارند. در یکی طلافروشی باز شده و در دیگری ساندویچی. چند مغازه نیز خالی مانده و چشم‌انتظار مستأجر تازه است. این تغییر کاربری‌ها از فشار مالی بر کسبه‌ی قدیمی حکایت دارد. برای مغازه‌داری که سال‌ها قالی فروخته، چنین جابه‌جایی آسان نیست. تغییر کاربری، پیش از آنکه انتخابی فرهنگی باشد، تصمیمی اقتصادی است. هر مغازه‌ی خالی نیز یعنی کسبه‌ای کمتر و چراغی خاموش‌تر در راسته.
بیشتر بخوانید
لوکس‌شدن میوه در ایران؛ وقتی سفره مردم قربانی اقتصاد بحران‌زده می‌شود
رفت‌وآمد کم در بازار فرش اصفهان فقط به یک راسته محدود نیست. بر پایه‌ی برآوردهای رسمی، شمار گردشگران ورودی استان میان سال‌های ۱۳۹۳ تا ۱۴۰۳ حدود ۶۰ درصد کاهش یافته است. این افت بر بازار قالی و صنایع دستی فشار وارد می‌کند. فروش فرش‌های گران‌قیمت تا حد زیادی به حضور گردشگر وابسته بوده است. کاهش رفت‌وآمد، مغازه‌دار را در ماه‌های پرهزینه با فروش ناچیز تنها می‌گذارد. چنین فضایی کسب‌وکار قالی را از اولویت سرمایه‌گذاران دور می‌کند.
تورم شهریور و کاهش قدرت خرید خانوارها
تورم نقطه‌به‌نقطه شهریور ۱۴۰۵ به ۸۹.۸ درصد رسید. این رقم یعنی خانوارها برای سبد کالایی یکسان نزدیک به ۹۰ درصد بیشتر پرداخته‌اند. تورم ماهانه ۴.۲ درصد بود و تورم سالانه به ۷۳.۶ درصد رسید. تورم سالانه نسبت به مرداد ۳.۷ واحد درصد بالاتر رفته است. چنین جهشی، کارنامه‌ی مهار قیمت‌ها را زیر سؤال می‌برد. قیمت‌ها هر ماه جابه‌جا می‌شود و قیمت‌گذاری قالی دشوار می‌شود. در چنین فضایی، برنامه‌ریزی بلندمدت برای فروشندگان تقریباً ناممکن می‌شود.
فرش دستباف در چنین شرایطی جزو نخستین هزینه‌هایی است که خانوار کنار می‌گذارد. تورم ماهانه از ۴.۳ درصد در مرداد به ۴.۲ درصد در شهریور رسید. کاهش درآمد واقعی، خرید کالاهای بادوام و تزیینی را به تعویق می‌اندازد. قالی ماندگار است، اما نخستین کالایی نیست که در بحران خریده شود. پیامد آن در بازار فرش اصفهان به صورت مغازه‌های بی‌مشتری دیده می‌شود. طیف مشتریان قالی گران‌قیمت نیز محدودتر شده است. خریدار تردید می‌کند و فروشنده نمی‌داند فرش را با کدام نرخ عرضه کند.
هزینه‌های مسکن و اجاره نیز نشانه‌ی فشار تازه‌ی هزینه‌ها بر خانوار و کسب‌وکار است. تورم نقطه‌به‌نقطه گروه مسکن در شهریور ۳۳.۵ درصد بود. اجاره مسکن در همان ماه ۶.۳ درصد گران‌تر شد و تورم نقطه‌ای آن ۳۲.۸ درصد ثبت شد. فروشنده‌ی قالی در بازار فرش اصفهان باید هزینه‌های جاری را با درآمدی کمتر بپردازد. این فشار دوطرفه، یعنی هزینه‌ی بالا و فروش پایین، حاشیه‌ی سود را تنگ می‌کند. برای مالک ملک نیز اجاره‌دادن به فعالیتی پردرآمدتر منطقی‌تر به نظر می‌رسد.
ظرفیت تولید و حلقه‌های گمشده‌ی فروش
تولید بدون مشتری، انبار را پر و حجره را خالی از امید می‌کند. بافنده و تاجر هر دو به بازار فرش اصفهان وابسته‌اند که امروز کم‌رمق است. حجره‌های بازار فرش اصفهان از نظر ساختمانی نیز هزینه‌بر هستند. هزینه‌ی خدمات نگهداری و تعمیر واحدهای مسکونی در شهریور ۸۳.۹ درصد بیش از پارسال بود. اگر ساختمان‌های تاریخی نیز با روندی مشابه روبه‌رو باشند، نگهداری آن‌ها برای مالک سنگین‌تر می‌شود. مالکی که باید هزینه‌ی مرمت بپردازد، به درآمد مطمئن‌تری نیاز دارد.
تغییر کاربری برای مالک سودمند است، اما برای هویت راسته هزینه دارد. راسته‌ای که با صنف خود شناخته می‌شد، کم‌کم نشانی‌اش را از دست می‌دهد. بازدیدکننده‌ای که برای دیدن قالی می‌آید، با ویترین طلا و ساندویچی روبه‌رو می‌شود. این ناهمخوانی، جاذبه‌ی گردشگری راسته را نیز کم می‌کند. کم‌شدن مشتری و تغییر صنف می‌توانند یکدیگر را تقویت کنند. حفظ هویت بازار فرش اصفهان بدون مشتری واقعی ممکن نیست. این تضاد در راسته‌ای که قرن‌ها نماد تجارت قالی بود، پررنگ‌تر دیده می‌شود.
کسبه‌ای که می‌مانند نیز با فروش اندک و هزینه‌ی بالا دست‌وپنجه نرم می‌کنند. تورمی نزدیک به ۹۰ درصد، برنامه‌ریزی هر کسب‌وکار کوچکی را فرسوده می‌کند.
منابع
- اینستاگرام خانه ایرانیان مقیم ترکیه. روایت تلخ بازار فرش اصفهان؛ فرش می‌رود، طلا می‌آید ۹ مهر ۱۴۰۵
- مرکز آمار: تورم نقطه‌به‌نقطه شهریور در ایران به ۸۹.۸ درصد رسید، ایران‌وایر، ۸ مهر ۱۴۰۵
- بهرامی: صنایع دستی به زنجیره اقتصادی اصفهان تبدیل شود، خبرگزاری مهر، ۸ مهر ۱۴۰۵
- آبیان: ۶۰ درصد گردشگران اصفهان در یک دهه گذشته از دست رفته‌اند، خبرگزاری مهر، ۶ مهر ۱۴۰۵
