آتش‌سوزی در زاگرس؛ شعله‌هایی که با دست مردم خاموش می‌شود
رشته‌کوه زاگرس به‌عنوان بزرگ‌ترین زیست‌بوم جنگلی ایران، همچنان در میان امواج مکرر آتش‌سوزی‌های گسترده می‌سوزد و خاکستر می‌شود. این دیوار سبز حیات‌بخش که بیش از ۵۰ درصد از عرصه جنگلی کشور را پوشش می‌دهد، در هفته‌ها و روزهای اخیر مجدداً شاهد حوادث تلخ و ویرانگری بوده است. آتش‌سوزی در زاگرس نه‌تنها متوقف نشده، بلکه دامنه آن به دلیل انباشت پوشش گیاهی و شرایط جوی به نقاط حساس و مرتفع سرایت کرده است. بررسی میدانی و گزارش‌های روزهای اخیر نشان می‌دهد که نبود زیرساخت‌های استاندارد، عدم تخصیص امکانات موثر و نبود پایگاه‌های تخصصی اطفای حریق، آتش را در این پهنه ارزشمند فعال نگه داشته است.
جزئیات وقوع آتش‌سوزی جدید در پاوه و منطقه هفت‌کشان نودشه
در تازه‌ترین زنجیره از آتش‌سوزی‌های جنگل‌های زاگرس، حریق دیگری در ۳ مهر ۱۴۰۵ در ارتفاعات سخت‌گذر و کوهستانی «هفت‌کشان نودشه» واقع در حوالی شهرستان پاوه در استان کرمانشاه زبانه کشید. این آتش‌سوزی که در منطقه‌ای پرتگاه و با دسترسی بسیار دشوار آغاز شد، زیستگاه‌های حساس گیاهی و حیات وحش منطقه لهون را به شدت تهدید کرد.
بر اساس گزارش‌های تاییدشده، در نهایت در ۵ مهر ۱۴۰۵ اعلام شد که حریق پس از تلاش جان‌فشانانه و نفس‌گیر مهار شده است. این حادثه بار دیگر وسعت آسیب‌پذیری زاگرس در برابر آتش را نمایان ساخت و نشان داد که منطقه حتی در نخستین روزهای پاییز نیز از خطر نابودی آتش‌سوزی در امان نیست.
خلا جدی اقدامات دولتی و فقدان تجهیزات تخصصی اطفای حریق
بررسی نحوه مواجهه دستگاه‌های رسمی با آتش‌سوزی‌های زاگرس گویای یک ناکارآمدی مزمن و نبود ساختار منسجم مدیریت بحران است. گزارش‌های نهادهای نظارتی و فعالان محیط زیستی تصریح می‌کنند که سازمان‌های متولی فاقد برنامه‌ای گام‌به‌گام و سامانه جامع برای فرماندهی عملیات هستند.
یکی از اصلی‌ترین نقاط ضعف در خاموش کردن آتش در زاگرس، عدم بهره‌گیری از بالگردهای مجهز به سطل‌های مخصوص آب‌پاشی است. در اغلب مواردی که حریق در نقاط کوهستانی و صعب‌العبور رخ می‌دهد، عدم ارسال تجهیزات هوایی مناسب باعث گسترش ابعاد حریق و سوختن صدها هکتار جنگل می‌شود.
بیشتر بخوانید
بعد از انتشار نامه کشتار اسب و الاغ؛ سازمان دامپزشکی عقب نشست؟
در چنین شرایطی وقتی تمامی بودجه کشور صرف جنگ‌افروزی و اختصاص بودجه‌های کلان به مانور نیروهای انتظامی و برپایی سیرک‌های خیابانی می‌شود یگان‌های حفاظت منابع طبیعی با ناترازی شدید نیروی انسانی و بودجه‌های عملیاتی روبه‌رو هستند. طبیعی است که در نبود لجستیک پیشرفته، و عدم ارائه تجهیزات حفاظت فردی اولیه و حتی فقدان پوشش‌های بیمه‌ای کارآمد برای آسیب‌دیدگان حوادث، کارآمدی اطفای دولتی به حداقل ممکن می‌رسد.
نقش کلیدی نیروهای مردمی و فعالان محیط زیست در خط مقدم مهار آتش
در غیاب پاسخ‌دهی سریع و ساختارمند ارگان‌های دولتی، بار اصلی خاموش‌کردن آتش در زاگرس بر دوش نیروهای داوطلب مردمی، انجمن‌های زیست محیطی محلی و فعالان مدنی افتاده است. در جریان حادثه اخیر در هفت‌کشان نودشه و سایر مناطق زاگرس، اعضای تشکل‌های بومی مانند انجمن‌های «ژیوای» پاوه و «ویر» نودشه به همراه جوانان داوطلب با دست خالی و ابزارهای ابتدایی نظیر دمنده و آتش‌کوب راهی ارتفاعات شدند.
این همیاری مردمی تنها به ساکنان بومی محدود نمانده است؛ بلکه فعالان محیط زیست و گروه‌های داوطلب از استان‌های همجوار و حتی مناطق دورتر، با پذیرش خطرات جانی عازم مناطق بحرانی زاگرس می‌شوند تا مانع از گسترش آتش به سایر بخش‌های جنگلی شوند. این حضور ایثارگرانه هرچند مانع از فجایع بزرگ‌تر شده، اما به دلیل عدم آموزش‌های حرفه‌ای و فقدان ایمنی، بارها منجر به صدمات شدید و جان‌باختن مدافعان بومی طبیعت شده است.
ابعاد خسارت‌های زیست محیطی و اقتصادی بر بدنه زاگرس
تداوم این آتش‌سوزی‌ها پیامدهای جبران‌ناپذیری بر کل زیست‌بوم ایران بر جای می‌گذارد. نابودی درختان کهنسال بلوط که فرآیند زادآوری آن‌ها سال‌ها طول می‌کشد، فرسایش شدید خاک، نابودی سفره‌های آب زیرزمینی و انقراض تدریجی گونه‌های نادر جانوری از جمله آسیب‌هایی هستند که روزانه به زاگرس وارد می‌شود. بر طبق آمارهای پراکنده، سالانه هزاران هکتار از جنگل‌ها و مراتع زاگرس طعمه حریق شده و این ثروت ملی بدون جایگزین خاکستر می‌شود.
پیش‌تر نیز آتش بزرگ این رشته‌کوه از ۱۴ شهریور ۱۴۰۵ در ممسنی آغاز شد و هشت روز ادامه یافت. فعالان محیط زیست سوختن دست‌کم ۵ هزار هکتار از بلوطستان را برآورد کرده‌اند. مردم محلی و داوطلبان شهرستان‌ها و استان‌های دیگر در مهار این آتش نقش پررنگی داشته‌اند.
ممسنی؛ هشت روز نبرد با آتش در دامنه‌های زاگرس
آتش‌سوزی ماهور میلاتی از شنبه ۱۴ شهریور ۱۴۰۵ در دامنه‌های صعب‌العبور ممسنی آغاز شد. این منطقه بخشی از جنگل‌های زاگرس در استان فارس است. حریق سه بار مهار شد و هر بار با وزش باد شدید دوباره شعله کشید. شیب زیاد و غلتیدن کنده‌های نیم‌سوخته به پایین‌دست نیز آتش را به نقاط دیگر منتقل کرد.
جنگل‌های زاگرس با وسعت نزدیک به ۶ میلیون هکتار، حدود ۴۰ درصد آب شیرین تجدیدپذیر کشور را تولید می‌کنند. این بلوطستان، زیستگاه صدها گونه گیاهی و جانوری است. برآوردها از سوختن ۱۸۰ تا ۲۲۰ هزار هکتار جنگل و مراتع کشور میان ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۵ حکایت دارد. بخش قابل‌توجهی از این سطح، به جنگل‌های زاگرس مربوط است.
یک پژوهشگر اکوسیستم جنگلی می‌گوید تغییر اقلیم فصل آتش را طولانی کرده است. به گفته او، حریق‌ها اکنون از اردیبهشت آغاز می‌شود و تا مهر ادامه دارد. منابع طبیعی نیز فصل پرخطر زاگرس را از اواسط فروردین تا اواسط مهر اعلام کرده است.
در کهگیلویه و بویراحمد تا ابتدای تابستان ۱۴۰۵، ۱۷ فقره آتش‌سوزی ثبت شد. این حریق‌ها حدود ۱۲۸ هکتار از عرصه‌های طبیعی استان را درگیر کرد. در ده سال گذشته تقریباً هر سال بخش‌هایی از این جنگل‌ها دچار آتش شده است. این وضعیت شامل کهگیلویه و بویراحمد، خوزستان، فارس، چهارمحال و بختیاری، لرستان، ایلام و کرمانشاه می‌شود.
منابع
- آتش‌سوزی در منطقه ممنوعه شکار «لهون» پاوه مهار شد – خبرگزاری بسیج ۵ مهر ۱۴۰۵
- حریق منطقه «لهون» پاوه پس از ۱۰ ساعت مهار شد – خبرگزاری مهر ۴ مهر ۱۴۰۵
- نودشه/پاوه؛ مهار آتش‌سوزی جنگل‌های هه‌فت که‌شان، پس از ۱۱ ساعت تلاش فعالین محیط زیستی ـ کوردپا ۵ مهر ۱۴۰۵
- پایان حریق در منطقه شکار و تیراندازی ممنوع «لهون» شهرستان پاوه ـ طلوع کرمانشاه ۴ مهر ۱۴۰۵
- هشت روز آتش‌سوزی در جنگل‌های ممسنی؛ ۵ هزار هکتار از جنگل زاگرس سوخت ـ ایران‌وایر ۲۲ شهریور ۱۴۰۵
