قیام شیخ محمد خیابانی و «دولت آزادیستان» که در تبریز پا گرفت. بهار آزادی مشروطه با شلیک توپ‌های لیاخوف روسی به مجلس شورای ملی به زمستان استبداد صغیر محمد علی شاهی تبدیل شد.
با شروع استبداد صغیر، بسیاری بر این باور بودند که بر آزادی مهر پایان خورده است که «ناگهان تبریز بپا خاست».
شیخ محمد خیابانی، از جمله جوانان برآمده از درون کوره انقلاب مشروطه بود که با افشای خیانت وثوق‌الدوله و قوام و همراهانشان در قرارداد خائنانه ۱۹۱۹ و تجزیه ایران، در یک میتینگ بزرگ در تبریز بار دیگر پرچم انقلاب مشروطه را در آذربایجان برافراشت.
گام نخست قیام و مقاومت
وی که برداشتن گام نخست را نه از طریق مذاکره سیاسی بلکه در قیام و مقاومت در برابر استبداد و دخالت خارجی می‌دید. برای تغییر و تحول در سیستم حکومتی و احیای آزادی و بیرون راندن اشغالگران خارجی، در تبریز دست به قیام زد.
بعدازظهر روز سه‌شنبه ۱۷فروردین ۱۲۹۹ در حیاط عمارت تجدد در تبریز، اولین جرقه قیام زده شد. بیش از پنجاه مجاهد مسلح به رهبری خیابانی، به کلانتری نوبر تبریز که رئیس‌اش یک فرد خارجی بنام «ماژور بیورلینگ» Major Beaver Ling بود حمله کرده و زندانیان را آزاد می‌کنند. بدین گونه نخستین گام قیام با موفقیت و پیروزی برداشته شد.
بیشتر بخوانید
ایران را ایرانی باید آزاد کند !… به یاد شیخ محمد خیابانی
شیخ محمد خیابانی : یا بمیرید! یا ایران را آزاد کنید!
شیخ محمد خیابانی فرزند انقلاب مشروطه
استقرار دولت آزادیستان
دو روز پس از آغاز قیام، تبریز آزاد شد و «دولت آزادیستان» در آن شهر پا گرفت. خیابانی به مزدوران وثوق الدوله در تبریز اخطار کرد که هر چه زودتر شهر را ترک کنند. آنان چهارشنبه شب، تبریز را به قصد تهران ترک کردند. قیام شیخ محمد خیابانی نزدیک به ۶ماه در تبریز ادامه یافت. استعمار و ارتجاع به سرعت متوجه خطر قیام و ماهیت دموکراتیک انقلابی آن شدند. به نحوی که افسران انگلیسی سراسیمه وارد کار سرکوب انقلاب شدند.
فرجام خیابانی
روز ۲۲شهریور ۱۲۹۹ تبریز از سوی قوای مخبر السلطنه هدایت، والی منصوب شدة آذربایجان، با هدف سرکوب قیام به محاصره درآمد. سرانجام شیخ‌محمد خیابانی پس از چند ساعت نبرد دلیرانه با مهاجمان در سن ۴۱سالگی به‌شهادت رسید. وی به عهد و میثاق خونین خود در راه آزادی ایران، عاشقانه وفا نمود. از آن تاریخ تاکنون، شیخ محمد خیابانی در کنار سایر سرداران و پیشوایان آزادیخواه ایران به الگوی برای جوانان انقلابی ایران، برای مبارزه با دیکتاتوری‌های شاه و شیخ شدند.
