شیخ محمد خیابانی : یا بمیرید! یا ایران را آزاد کنید!
چهارده سال پس از پیروزی انقلاب مشروطیت، بار دیگر جنبش و قیامی در دفاع از آزادی و استقلال مردم ایران، به‌رهبری شیخ محمد خیابانی در تبریز بپا شد. قیامی که هدف اش حفظ استقلال کشور از دست‌اندازیهای استعمار ، برقراری حکومت جمهوری و رهایی از استبداد فاسد سلطنتی در ایران بود.
محمد خیابانی طی سخنانی پرشور گفت :
من کشته شدن را به تسلیم ترجیح می‌دهم. من پیش دشمن زانو بر زمین نمی‌زنم. من فرزند انقلاب مشروطیت ایرانم. من از اعقاب بابک خرم دین هستم که در برابر خلیفهٴ عرب آن‌چنان رشادت و عظمت از خود بروز داده است.
او که برای ممانعت از به انحراف کشیده شدن آرمانهای انقلابی و آزادیخواهانهٴ جنبش مشروطیت مردم ایران قیام کرده بود . در سال ۱۲۸۵ دست به تأسیس انجمن ایالتی در تبریز زد و در جریان محاصره تبریز بسا رشادتها از خود نشان داد. بعد از خلع محمدعلی شاه از سلطنت، او به‌عنوان نمایندهٔ مردم تبریز راهی مجلس شد.
اولین حرکت سیاسی شیخ محمد خیابانی در مجلس دوم، طی یک نطق یک ساعته مخالفت با اولتیماتوم روسیه بود.
او هم‌چنین پس از عقد قرارداد ننگین وثوق‌الدوله با دولت انگلستان، به مخالفت با آن پرداخت. شیخ محمد خیابانی با اعلام غیرقانونی شدن «حزب دموکرات آذربایجان» از سوی وثوق الدوله به تبریز رفت و در تاریخ ۱۷فروردین ۱۲۹۹در آن شهر دست به قیام زد.
دو روز پس از قیام، تبریز آزاد شد و «دولت آزادیستان» در آن شهر پا گرفت. قیام شیخ محمد خیابانی به مدت بیش از ۵ماه در تبریز ادامه یافت.
سرانجام روز ۲۲شهریور ۱۲۹۹ تبریز از سوی قوای مخبر السلطنهٴ هدایت، والی منصوب شدة آذربایجان، با هدف سرکوب قیام به محاصره درآمد.
شیخ‌محمد خیابانی در نیمه‌شب ۲۲ شهریور ۱۲۹۹ در حالی‌که در مخفیگاهش در شهر تبریز به‌محاصره قزاقان استبداد به‌سرکردگی مخبر‌السلطنه درآمده بود، پس از چند ساعت نبرد دلیرانه با مهاجمان در سن 41 سا لگی به‌شهادت رسید و به عهد و میثاق خونین خود در راه آزادی ایران، عاشقانه وفا نمود.
شیخ‌محمد خیابانی در شب شهادتش فریاد کشید و گفت :
ای آزادیخواهان که عهد و میثاق بسته‌اید یا بمیرید و یا ایران را آزاد کنید.
