توسعه اقتصادی گروگان اقتدارگرایی نظام ولایت مطلقه فقیه
در کویر بی‌آب و علف، مسافری تشنه به سوی نخلستانی سرسبز می‌دود. هرچه نزدیک‌تر می‌شود، نخل‌ها عقب می‌روند و تنها شن و باد باقی می‌ماند. این سراب، دقیقاً مانند وعده‌های توسعه اقتصادی است که رژیم ایران به مردم می‌دهد: هر بار که امیدی شکل می‌گیرد، سرکوب سیاسی آن را نابود می‌کند. توسعه اقتصادی در سایه استبداد، فقط توهمی بیش نیست.
رژیم ایران سال‌هاست توسعه اقتصادی را قربانی اقتدارگرایی در داخل و صدور تروریسم و بنیادگرایی در خارج کرده است. میلیون‌ها ایرانی زیر بار فقر و تورم افسارگسیخته له شده‌اند. تولید به حضیض رسیده، تأمین خوراک مردم در پایین‌ترین سطح قرار دارد و بیکاری، فلاکت را به زندگی روزمره تبدیل کرده است. در چنین وضعیتی، مناظره‌هایی مانند بحث مسعود نیلی اقتصاددان ارشد حکومتی و جواد اطاعت استاد علوم سیاسی، نه راه‌حلی ارائه می‌دهند و نه مشکلی را حل می‌کنند. این گفتگوها تنها ماسکی بر ناکارآمدی عمیق رژیم هستند.
نیلی چهار الزام حداقلی برای توسعه اقتصادی برمی‌شمرد: حقوق مالکیت تضمین‌شده، ثبات اقتصاد کلان، دسترسی به بازارهای جهانی و استحکام قراردادها. رژیم ایران هیچ‌یک از این الزامات را فراهم نکرده است. حقوق مالکیت در رژیم ایران، تحت کنترل قوه قضائیه تحت فرمان خامنه‌ای، ابزاری برای سرکوب و غارت شده است. دولت های منصوب در اقتصاد خرد مداخله می‌کنند و رقابت واقعی را نابود می‌سازند.
ثبات اقتصاد کلان در رژیم ایران افسانه است. تورم مزمن آینده را غیرقابل پیش‌بینی کرده، فعالان اقتصادی نمی‌توانند برنامه‌ریزی کنند. شوک‌های سیاسی رژیم، مانند تقابل مداوم با جهان، هر سیاست اقتصادی معقولی را خنثی می‌کند. استحکام قراردادها هم در نبود قوه قضائیه مستقل، بی‌معنا شده است. دعاوی حقوقی بی‌پایان، هزینه مبادله را به شدت افزایش داده است.
دسترسی به بازارهای جهانی برای رژیم ایران ممنوع شده است. سیاست خارجی تقابلی رژیم، کشور را منزوی کرده، تمام منابع ملی صرف این جدال بی فرجام می‌شود. بدون تعامل با جهان، انتقال فناوری و سرمایه‌گذاری خارجی غیرممکن است. توسعه اقتصادی بدون بازارهای جهانی، فقط یک سراب است.
بنگاه‌های اقتصادی در این اوضاع رشد نمی‌کنند
رژیم ایران عمداً بنگاه‌های اقتصادی را کوچک نگه داشته است. بنگاه‌های بزرگ از ابتدا در اختیار نهادهای حاکمیتی قرار گرفته‌اند. خصوصی‌سازی واقعی رخ نداده و واگذاری‌ها به بخش‌های وابسته به رژیم بوده است. این ساختار، رشد طبیعی بنگاه‌ها را مسدود کرده است.
نیلی تأکید می‌کند که توسعه اقتصادی ریشه در سیاست دارد. سه مؤلفه از چهار الزام اصلی، خارج از اقتصاد و در حوزه سیاست تعریف می‌شوند: حقوق مالکیت، ثبات و استحکام قراردادها. رژیم ایران در هیچ‌یک از این حوزه‌ها عملکرد مثبتی ندارد. سیاست داخلی رژیم بخش خصوصی واقعی را برنمی‌تابد. سیاست خارجی رژیم هم دسترسی به فناوری را قطع کرده است.
اطاعت نیز سه شرط برای توسعه مطرح می‌کند: اراده رهبران، امنیت و ثبات سیاسی، تعامل با نظام بین‌الملل. رهبران رژیم ایران هیچ اراده‌ای برای توسعه ندارند. اولویت آنها حفظ قدرت است. امنیت را با سرکوب تأمین می‌کنند، نه با مشارکت مردم. این رویکرد، توسعه را نابود می‌کند.
تقابل رژیم با جهان، بزرگ‌ترین مانع توسعه اقتصادی و سیاسی است. بیشتر ثروت کشور صرف کشمکش با نظام بین المللی می‌شود. این سیاست، پوپولیسم را در داخل تقویت کرده و منابع را برای خرید مشروعیت هدر می‌دهد. نفت در دست رژیم، اقتدارگرایی را تشدید کرده و هرگونه امکان توسعه پایدار را از بین برده است.
اقتصاد رانتی و گفتمان امنیت
اقتصاد ایران در نظام ولایت فقیه، رانتی و فاسد است. تحریم‌ها بر بستر ناکارآمدی‌های داخلی سوار شده‌اند. نبود اجماع علمی و اندیشه منسجم، سیاستگذاری را به هرج‌ومرج کشانده است. گفتمان امنیت بر گفتمان توسعه غلبه کرده، اقتصاد به حاشیه رانده شده و تصمیم‌ها بر اساس ملاحظات امنیتی اتخاذ می‌شوند.
این وضعیت، شکاف عمیقی میان دستگاه حاکمه، اقتصاد و جامعه ایجاد کرده است. اعتماد عمومی نابود شده است. مردم بحران‌ها را زودتر از رژیم احساس می‌کنند. رژیم ایران با این ساختار، نه تنها توسعه اقتصادی را به سراب تبدیل کرده، بلکه رفاه و آینده نسل‌ها را نابود ساخته است.
مناظره نیلی و اطاعت نشان می‌دهد که توسعه اقتصادی بدون عبور از استبداد ممکن نیست. رژیم ایران نه تنها اقتصاد، که کلیت جامعه را در باتلاق سرکوب سیاسی فرو برده است. فقر، تورم، بیکاری و فلاکت، نتیجه مستقیم این اقتدارگرایی نابودکننده زندگی میلیون ها مردم ایران است. تنها راه رهایی، جایگزینی کامل این سیستم استبدادی با نظامی دموکراتیک، سکولار و مبتنی بر حقوق بشر است. در چارچوب نظام ولایت مطلقه فقیه، توسعه اقتصادی فقط یک سراب باقی خواهد ماند.
آرمین بهاری
منابع:
هم‌میهن، ۲/۱۰/۱۴۰۴، توسعه مشروط به عبور از پوپولیسم
جهان‌صنعت، ۲/۱۰/۱۴۰۴، «اقتصاد سرگردان ایران»
