«راه‌حل» بدنه کارشناسی نظام برای برون رفت از شرایط تحریم نفتی و بانکی، به همراه مشکلاتی که نظام در مورد موضوع FATF با آن مواجه است در یک عبارت خلاصه می‌شود: حفظ وضعیت «نه صلح نه جنگ». نقض این وضعیت می‌تواند به پایان نظام منتهی شود.
صورت مسئله
جمعه ۱۱ آبان، وزیر خارجه و وزیر خزانه‌داری آمریکا طی یک کنفرانس خبری از بازگشت مرحله دوم تحریم‌ها علیه نظام ایران خبر دادند؛ تحریم‌هایی که به طور رسمی از ۱۴ آبان اجرایی شد و موضوعات حیاتی نفت، گردش مالی و کشتی‌رانی را نشانه گرفت.
از ۱۴ آبان و البته پیش از آن هر کشور یا شرکتی که در معرض معامله نفتی، یا تراکنش مالی با نظام ایران قرار گرفته یا قرار می‌گیرد نخست باید به این پرسش پاسخ دهد که آیا برایش می‌صرفد که به خاطر معامله با نظام ایران در مهلکه‌ی تحریم‌های آمریکا دچار شود.
این البته تنها مشکل نظام ایران در شرایط فعلی نیست. هرچند خلافت اسلامی! بدون فروش نفت، دقیقا نمی‌داند که چه‌کار باید بکند و پول دستگاه سرکوبش را چگونه تامین کند اما این تنها معضلی نیست که فرماندهان ارشد سپاه و البته ولی فقیه باید به آن فکر کنند.
یکی از تحریم‌های اعمال شده علیه نظام، تحریم بانکی‌ست؛ به عبارت دیگر هرکس از خدمات بانک‌های تحریم شده‌ی نظام استفاده کند یا خدماتی به‌آنها ارائه دهد می‌تواند در فهرست تحریم‌های آمریکا قرار بگیرد.
اما بانک‌های نظام ایران بدون تحریم هم گرفتاری کم ندارند. تا آنجایی که به FATF باز می‌گردد، خلافت اسلامی! در فهرست کشورهای غیر همکار قرار دارد. مفهوم کشورهای غیر همکار به کشورهایی اطلاق می‌شود که ارتباط مالی با آنها می‌تواند به معنی کمک به پول‌شویی یا تامین مالی تروریسم باشد. البته از سال ۹۵ نظام ایران با تعهداتی که به FATF سپرده است به طور موقت توانسته است خود را از فهرست کشورهای غیر همکار معلق کند. آخرین فرصت داده شده به نظام تا بهمن‌ماه امسال می‌باشد که باید تا آن زمان استانداردهای خواسته شده توسط FATF را اعمال کند.
در چنین شرایطی نظام چه راه‌حل‌هایی در برابر خود دارد؟ چگونه می‌تواند از مشکل تحریم‌ها و از گرفتاری‌اش بر سر FATF خود را رها کند؟
هرچند مدافعان همکاری نظام با FATF آن را موضوعی جدا از تحریم‌ها می‌دانند اما کم نیستند صاحب‌نظرانی که بر روی این واقعیت دست می‌گذارند که هرچند این دو موضوع جدا از یکدیگرست اما رویکرد نظام در یک مورد، تعیین کننده‌ی رویکردش در عرصه‌ی دیگر نیز خواهد بود.
به‌عبارت دیگر همکاری نظام با FATF می‌تواند در گام بعد آن را به عقب نشینی در برابر تحریم‌ها نیز وادارد. اما آیا نظام می‌تواند عقب نشینی کند؟
«سکوت استراتژیک»
سارا وخشوری، مشاور سابق شرکت ملی نفت ایران، که در حال حاضر در آمریکا به سر می‌برد، طی مصاحبه‌ای با مجله دیپلماسی انرژی که در آبان‌ماه منتشر شد، در برابر این پرسش قرار گرفت که برای برون رفت نظام از شرایط کنونی چه راه‌حلی دارد؟
وخشوری پاسخ داد: «متاسفانه برخلاف همیشه که توصیه و راه حلی داشتم، این بار راه حلی به ذهنم نمی‌رسد، اما چند نکته وجود دارد؛ یکی اینکه ایران مذاکره کند. و دیگری اینکه تنگه هرمز را ببندد و جنگ کند. هر اتفاقی که بیفتد به ضرر ایران است. ترامپ مدتی قبل گفت که من ایرانیان را بدون پیش شرط ملاقات می‌کنم. دقت کنید که حرف از «ملاقات» است و نه «مذاکره». در واقع» «من فکر نمی کنم او «مذاکره» کند. روزی که ترامپ از برجام خارج شد، ۱۲ شرط مطرح کرد. این ۱۲ شرط، شرط‌هایی است که ایران نمی‌تواند انجام دهد. یعنی اگر جمهوری اسلامی ایران این ۱۲ شرط را انجام دهد، دیگر جمهوری اسلامی نیست. حال شاید برای بقای نظام و یا کشور وارد مذاکره با آمریکایی‌ها شود و یا حتی شاید آمریکایی‌ها کوتاه بیایند ولی امروز و فردا این اتفاق نمی‌افتد. ایرانیان قبول نمی‌کنند و این منطقی است، چون ایران به آمریکا اطمینان ندارد. بنابراین باید گفت که مذاکره زیاد جایی ندارد. پس حالا می‌توان از سیاست تهاجمی استفاده کرد. البته سیاست تهاجمی وضعیت را بدتر می‌کند. مثلاً بگویند تنگه هرمز را می بندیم، موشک‌های بیشتری تولید می‌کنیم.» «سیاست سوم، «سیاست صبر و سکوت استراتژیک» است، سیاستی که ساکت باشیم و کمی زمان بگذرد تا ببینم چه می‌شود. راه حل سوم راه‌حل هیچ کاری نکردن است که البته اقتصاد ایران در پی این سیاست دچار مشکل شدید می‌شود. اما اگر ایران بتواند این تحریم‌ها را بدون مذاکره پشت سر بگذارد، بالاخره هر تحریمی تاریخ انقضایی دارد که ممکن است در پی آن کم کم تحریم‌ها فرسوده شوند، پس به نظر من شاید تنها راه حل برای ایران سکوت استراتژیک است.» [دیپلماسی انرژی آبان ۹۷]
تحمیل وضعیت!
راه‌حل دیگر از طرف مجید شاکری از کارشناسان سپاه، در مهرماه مطرح شد. برخلاف وخشوری که حوزه تخصصی‌اش موضوع نفت و انرژی‌ست و در همین رابطه به نظام مشاوره می‌دهد، کار شاکری تمرکز بر روی موضوع FATF است. او توصیه می‌کند که در شرایط فعلی نظام نباید تعهد جدیدی را بپذیرد.
شاکری با ادعای اینکه از ۴۱ مورد خواسته شده از نظام در برنامه اقدام FATF، ۳۸ موردش اجرایی شده است، می‌گوید: «ما باید این مواردی که انجام داده‌ایم یعنی ۳۸ مورد را اجرا کنیم و در زمینه الحاق به کنوانسیون‌های دیگر فعلا دست نگه داریم و با دانستن این که در وضعیت فعلی، ما هرگز از «counter-measure» [کشورهای غیر همکار یا لیست سیاه] خارج نمی‌شویم برویم سراغ راه‌حلی که بدون اجرای برخی کنوانسیون‌ها، شرایط تعلیق ایران از «counter-measure» ادامه یابد.» [خراسان ۲۳ مهر ۹۷]
تا اینجای کار توصیه‌ها بر سر این بود که نظام نه تهاجم کند و نه تسلیم شود بله تلاش کند تا شرایط شکننده‌ی فعلی را پشت سر بگذارد.
«نقش‌آفرینی»
شهاب‌الدین صدر عضو سابق مجلس و از جناح اصول‌گرا این خط کار را به نحو دیگری ترسیم می‌کند. او تصمیم‌گیری درباره اجرایی کردن کامل برنامه اقدام عمل FATA را در صلاحیت نهادهای زیر نظر خامنه‌ای می‌داند و البته تصریح می‌کند که در این میان ممکن است «برای هر دستگاهی یک نقشی را قرار دهند که نقش‌آفرینی کند».
صدر با اشاره به رد لایحه CFT توسط شورای نگهبان به تجربه‌ی «نقش‌آفرینی» خود در زمانی که عضو مجلس بوده است اشاره کرده و می‌گوید: «حتی زمانی که ما در مجلس بودیم رد شدن بعضی از لوایح و مناسبات، دست دستگاه دیپلماسی ما را برای مذاکره با اروپا و کشورهای دیگر باز می‌گذاشت که آنها بگویند فضای مراکز تصمیم‌گیری در کشور ما اینگونه است و در چانه‌زنی و گرفتن امتیاز آنها می‌توانند بهتر نقش بازی کنند و اگر این کار را شورای نگهبان کرده و مجلس هم مصمم باشد، می‌توانند موضوع را به مجمع تشخیص مصلحت نظام ببرند و آنجا بررسی مجددی بکنند که قطعا به نفع کشور بشود.» [ایلنا ۲۱ آبان ۹۷]
در یک نمونه دیگر از ارائه راه‌حل برای عبور از شرایط فعلی، عبدالمجید شیخی، استاد اقتصاد و البته عضو سپاه در مصاحبه‌ای اعلام می‌کند که تصویب FATF توسط نظام باید «مشروط به قرار گرفتن در شورای ۳۵ نفره آن» شود. [ایلنا ۲۱ آبان ۹۷]
این پیشنهاد در حالی صورت می‌گیرد که چه از طرف مقامات FATF و چه از طرف مقامات نظام، تصریح شده است که حتی اگر نظام تمام خواسته‌های FATF را هم اجرا کند معلوم نیست که از لیست سیاه یا همان فهرست کشورهای غیر همکار خارج شود، چه برسد به اینکه به عضویت شورای ۳۵ نفره آن درآید.
«راه‌حل» بدنه کارشناسی نظام؛ صورت‌بندی یک «راه‌حل»
هنگامی که چهار راه‌حل از طرف چهار کارشناس نظام را در کنار هم می‌گذاریم به یک نتیجه واحد می‌رسیم که می‌توان آنرا به ترتیب ذیل صورت‌بندی کرد:
۱.نظام در برابر فشارها نباید تسلیم شود. یعنی شروط طرف مقابل را نباید بپذیرد زیرا در این صورت علیه ماهیت خودش حرکت کرده است در این صورت زمینه فروپاشی آن فراهم می‌شود.
۲.نظام نباید دست به اقدامات تهاجمی بزند زیرا در این صورت جبهه‌ی مقابلش را متحد‌تر و گسترده‌تر می‌کند.
۳.نظام باید وضعیت فعلی خودش را تحمیل کند یعنی با طول دادن موضوعات و عدم تعیین تکلیف آنها و در عین حال تعامل با جهان، از یک طرف مانع از تصمیم‌گیری نهایی علیه خود شود و از سوی دیگر شرایط فعلی را پشت سر بگذارد با این امید که فردا ممکن است بهتر از امروز باشد.
در مجموع آنچه به نظر می‌رسد بی‌راه‌حلی بدنه کارشناسی نظام در شرایط حال حاضر است امری که باعث می‌شود نظام هرچه بیشتر در برابر شرایط شکننده بشود.
تنها وضعیتی که می‌تواند بقای نظام را تداوم بخشد وضعیت «نه جنگ نه صلح» است و خلافت اسلامی! بر روی تداوم همین وضعیت سرمایه‌گذاری کرده است. اما آنچه مسلم است این وضعیت نمی‌تواند برای همیشه ادامه پیدا کند، به‌خصوص آنکه این‌بار بیش از همیشه شعله‌ی جنگ در داخل کشور برافروخته شده است و خواه ناخواه نظام را به سمت انتخاب بین یکی از دو گزینه سوق می‌دهد.
در همین زمینه:
دو دستگاه استدلالی درباره پیوستن یا نپیوستن به FATF؛ وزارت خارجه و سپاه
پیوستن یا نپیوستن به FATF؛ سپاه می‌ترسد و ظریف ناچار است
چگونه کشاکش بر سر FATF، روی توازن قوا در درون نظام ایران تاثیر می‌گذارد؟
نزاع درونی بر سر پیوستن به FATF، نظام ایران را بیشتر تضعیف می‌کند
چرا سپاه مخالف هرگونه پیوستن نظام به FATF می‌باشد؟
