ماهیت سطحی و بی ریشه رادیکالیسم بورژوایی
در شرایط انقلابی، نیروهای مبارز اجتماعی، پیش از هر چیز، به سلاحی فراتر از خشم نیاز دارند، سلاحی از جنس تفکر انقلابی دقیق و رهایی بخش. خشم، هرچند موتور اولیهی هر قیام و خیزش اجتماعی است، اما به خودی خود نه تضمین کنندهی رهایی است و نه ضامن دگرگونی بنیادین. انقلاب تنها زمانی میتواند معنای واقعی خود را پیدا کند که خشم اجتماعی با آگاهی تودهای و طبقاتی پیوند بخورد و در قالب رادیکالیسمی جهتدار و آگاهانه، مسیر تغییر را ترسیم کند. درست در همین نقطه است که باید میان رادیکالیسم انقلابی و آنچه میتوان «رادیکالیسمبورژوایی» نامید، تمایز قائل شد.
انقلاب اگر قرار است رهایی بخش باشد، نمیتواند به نفی صرف ظواهر قدرت محدود بماند. انقلاب واقعی، خشم عمومی را از سطح واکنشهای پراکنده و هیجانی فراتر میبرد و آنرا به نیرویی هدفمند، سازمانیافته و بنیانکن ارتقاء میدهد؛ نیرویی که تغییرات ساختاری را نشانه میگیرد.تمایز میان این دو نوع رادیکالیسم، از تفاوت میان آگاهی کاذب و نامنسجم بورژوایی با آگاهی تاریخی و ساختاری انقلابی آغاز می شود.
از همین نویسنده
رادیکالیسم بورژوایی بدون سمت و سو
رادیکالیسم بورژوایی، هرچند در ظاهر تند و معترض جلوه میکند، ماهیتی سطحی و بی ریشه دارد. این نوع رادیکالیسم، بیش از آنکه به رهایی بینجامد، به تخلیهی خشم اجتماعی بسنده میکند، بی آنکه ریشههای اقتصادی، تاریخی و سیاسی ستم را هدف قرار دهد.اعتراض در این چارچوب عمدتا متوجه روبنای قدرت است. چهرهها، نمادها و اشکال ظاهری حاکمیت. حاصل، نوعی انهدامگری بی افق است که نه تنها نظم کهنه را از بنیان بر نمیاندازد،بلکه در عمل مانع بلوغ خشم اجتماعی به سطحی انقلابی میشود.
این رادیکالیسم ظاهری، چون در سطح حرکت میکند، قادر به گسست از مناسبات مسلط نیست. حتی زمانی که با ادبیات تند و ژستهای رادیکال ظاهر میشود.به دلیل فقدان درک از زیربنای اقتصاد سیاسی و روندهای تاریخی سلطه، ناخواسته به بازتولید همان نظمی کمک میکند که مدعی نفی آن است.
رادیکالیسم انقلابی از جنس رهایی است
در مقابل، رادیکالیسم انقلابی از جنس رهایی است. این رادیکالیسم، خشم را نه مهار میکند ونه رها؛ بلکه آن را درون آگاهیای تاریخی و ساختاری سازمان می دهد.آگاهی انقلابی، جامعه را صرفا در سطح سیاست رسمی یا شکل حکومت نمی بیند، بلکه پیوند درونی میان قدرت سیاسی، مناسبات اقتصادی و نظم اجتماعی را نشانه میگیرد.در این نگاه، تغییر واقعی بدون دست زدن به ریشهها اساسا ناممکن است. بسیاری از قیامها و خیزشهای اخیر، حامل خشمی واقعی و گسترده بودهاند؛ خشمی که بیانگر نفرت عمیق از وضعیت موجود است. اما این خشم اگر از آگاهی انقلابی تهی بماند، به راحتی قابل مصادره و انحراف است. در چنین شرایطی، بورژوازی که در ذات خود با هر شکل از رادیکالیسم رهایی بخش ناسازگار است میکوشد خشم اجتماعی را در چارچوبهای امن و قابل کنترل نگهدارد: با تقلیل مسئله به جابه جایی مهرهها، تغییر چهرهها، یا جایگزینی یک نظم سیاسی با نظمی هم خانواده و بی خطر.
پهلوی یک خرده جریان وابسته!
در وضعیت کنونی ایران، این الگو به روشنی قابل مشاهده است. آنچه امروز با نام پهلوی عرضه میشود، نه یک جریان سیاسی منسجم، بلکه خرده جریانی بورژوایی و وابسته است که با اتکا به شبکههای رسانهای و حمایت قدرتهای خارجی، میکوشد بر خشم و رادیکالیسم موجود در جامعه سوار شود. هدف این موجسواری روشن است: جلوگیری از آن که خشم اجتماعی به مرحله بلوغ انقلابی و آگاهی رهایی بخش برسد. این خرده جریان، نه مدافع رادیکالیسم انقلابی است و نه خواهان بالفعل شدن خشم تودهها در مسیر تغییرات بنیادین؛ اما میکوشد خود را به عنوان نماینده سیاسی این خشم جا بزند و آن را به نام خود مصادره کند.
این منطق، پیشتر نیز در تاریخ ایران تجربه شده است.خمینی، در مراحل پایانی انقلاب ضدسلطنتی ، زمانی که توان مهار یا مقابلهی مستقیم با رادیکالیسم جامعه را نداشت، بر موج نفرت و خشم مردم سوار شد. او با خود رهبر پنداری، هم زمان دو هدف را دنبال کرد: نخست، عقب نماندن از مرحله انقلابی جامعه و تثبیت موقعیت رهبری خود؛ و دوم، مهار و منحرف کردن رادیکالیسم پیش از آنکه به مرحله ای رهایی بخش و ساختار شکن برسد.
امروز همان الگو، با صورتی دیگر، اما بسیار مضحک و کوتوله، در حال بازتولید است. خرده جریان پهلوی نیز نمیتواند و نمیخواهد از فضای رادیکال جامعه عقب بماند، اما میکوشد این رادیکالیسم را ابتدا مصادره و سپس از درون تهی کند. رادیکالیسمی که در این چارچوب تبلیغ می شود، رادیکالیسمی بی ریشه، بی افق و بی تعهد به تغییرات ساختاری است؛ رادیکالیسمی که در نهایت به حفظ نظم مسلط ولو با چهرهای تازه میانجامد. هرچند که تا این نقطه هیچگونه مسئولیتی در ازای عواقب و شهدای قیام تقبل نمیکند، و موجسواری و سرقت خمینیوار رهبری قیام را، مقدمترین نقش خود در این مرحله میداند.
پیشتاز انقلابی تضمین رهایی
در چنین وضعیتی، اتکا صرف به تشدید رادیکالیسم، بدون پیوند آن با جریان پیشتاز انقلابی، میتواند به همان اندازه که امید میآفریند، مستعد مصادره و انحراف نیز باشد. تاریخ نشان داده است که خشم اجتماعی، اگرچه عنصر اجتناب ناپذیر هر لحظهی انفجاری است، اما به تنهایی تعیین کنندهی سمتو سوی نهایی تحولات نیست. رادیکالتر شدن فضا، مادامی که درون یک افق روشن از فهم طبقاتی، تاریخی و اجتماعی به پیشتازی یک جنبش انقلابی اصیل قرار نگیرد، الزاما به حذف آلترناتیوهای کاذب یا تثبیت نیروهای انقلابی منجر نمیشود. چه بسا برعکس، نیروهایی که از ابزار رسانهای، حمایت خارجی یا قدرت بازنمایی برخوردارند، بتوانند همین رادیکالیسم تشدید شده را نیز درچارچوب منافع خود باز تعریف و مهار کنند.
از این رو، مسئلهی محوری نه صرفا شدت کنش، بلکه کیفیت آگاهیای است که آن کنش را حمل میکند. رادیکالیسم انقلابی تنها زمانی به نیرویی تعیین کننده بدل میشود که خشم اجتماعی را از سطح واکنشهای فوری فراتر ببرد و آن را به فهمی جمعی از ریشههای ستم و امکان رهایی پیوند بزند. در غیاب چنین پیوندی، حتی رادیکالترین اشکال اعتراض نیز میتوانند درچرخهای از فرسایش، سرکوب یا مصادره گرفتار شوند. آنچه در این مرحله بیش از هر چیز اهمیت دارد، افزایش رادیکالیسم اجتماعی در قیام و پیوند آن با جنبش انقلابی و سپس هدایت و رهبری آن به سمت بستری امن، پایدار و رهایی بخش است.
به قلم فرهاد پویان







