از: دکترخلیل خانی
نوشته حاضر خلیج گرگان و تالاب میانکاله از دکترخلیل خانی متخصص مسائل زیست محیطی است. تالاب میانکاله زمانی بهشت پرندگان و حیات وحش بود، الان تبدیل به جنهمی برای نابودی پرندگان و… شده به لحاظ علمی مورد بررسی قرارگرفته است. در نوشته حاضر ضمن پرداختن به علتها، رویکرد حکومت ایران در مورد محیط زیست و سلامتی مردم نیز بررسی شده است.
خلیج گرگان بزرگترین خلیج دریای خزراست، خلیجی است که بر اثر پیشروی وگسترش شبه جزیره میانکاله در جنوب شرقی دریای خزر به وجود آمده و به طول ۷۰ کیلومتر درسطحی به وسعت ۴۰۰ کیلومترمربع گسترده است. از شرق به غرب حداکثر عمق آن ۴ متر می باشد و این عمق از غرب به شرق تا ضلع جنوبی شبه جزیره آشوراده افزایش می یابد. شوری آب در بخش غربی خلیج به دلیل کاهش عمق و افزایش تبخیر آب نسبت به دریای خزر بیشتر می شود. خلیح گرگان زادگاهی برای بهترین خاوریاهای سیاه جهان محسوب میشود و همچنین میتوان از آن به عنوان زیستگاهی با ارزش برای ماهیانی نظیر غضروفی، سفید و کفال نام برد. (سپاه عامل قتلعام محیط زیست ایران)

به خاطر دارابودن این خصوصیات ویژه، خلیج گرگان در سال ۱۳۵۴ به همراه تالاب میانکاله و لپوی زاغمرز (در استانهای گلستان و مازندران) به عنوان نخستین مجموعه تالاب بینالمللی جهان در فهرست تالابهای کنوانسیون رامسر به ثبت رسید. نه تنهاخلیج گرگان، بلکه نواحی اطراف آن، ازجمله شبه جزیره میانکاله و تالاب بینالمللی گُمیشان یک مجموعه ارزشمند زیستمحیطی محسوب شد. تالاب میانکاله پناهگاه با ارزشی برای حیات وحش و پرندگان بومی و مهاجرمیباشد.

به خاطرعدم توجه حاکمیت امروز ایران به مسائل زیست محیطی و مدیریت ناکارآمد آن، هم اکنون یک سوم خلیج گرگان خشک شده است. کارشناسان امورمحیط زیست، دلایل مختلفی برای خشک شدن خلیج گرگان مطرح میکنند نظیر: تغییرات اقلیمی، گرمایش جهانی، برداشت بیرویه از سفرههای آبی اطراف خلیج، ساخت سدهای بی حساب، کاهش بارندگی و افزایش تبخیر. علاوه براین فاکتورها، از سرشت غارتگر و سیریناپذیر بنیادهای وابسته به ولی فقیه، سپاه پاسداران و قرارگاه خاتم الانبیاکه باغارت و چپاول طبیعت ایران، اشتهای فرعونی و قارونی خودرا غنا میدهند، نام بردهاند. چنانچه، اقدامی اساسی صورت نگیرد این منطقه هم به سرنوشت دریاچه های آرال و ارومیه دچار خواهند شد.

احیای خلیج گرگان و تالاب میانکاله ازنظر سلامت کیفی محیط زیست به نفع استانهای مازندران و گلستان بوده و از لحاظ گردشگری، مطالعات گونههای تالاب زی و پژوهش های ماندابی، صنایع شیلات نظیر پرورش میگو و غیره در سواحل جنوب شرقی دریای خزر میتواند بسیار مؤثر باشد.
براساس بررسیهای صورت گرفته حدود ۲۷ درصد از خلیج گرگان خشک شده که ارزش زیستگاهی این میزان بیش از ۸۰ درصد ارزش زیستگاهی تمام این خلیج است. در واقع حساسترین واحد اکولوژیکی خلیج گرگان که منطقه زایش و تنوع زیستی است از بین رفته و براین اساس خلیج در معرض مسمومیت، فقر غذایی و کمبود انرژی ضروری جهت بازسازی قرار گرفته است.

حیات خلیج گرگان به شدت به تراز آب دریای خزر وابسته است؛ اگر تراز آب خزر بالا رود آب خلیج گرگان و کمیت آن هم افزایش مییابد. بیتوجهی میتواند شرایط خلیج گرگان را بغرنج کرده و آن را به کانون ریزگرد تبدیل کند.

علاوه بر شرایط بسیار نامناسب اشاره شده در بالا، چند سالی است که با شروع پاییز و زمستان، اخبار هولناکی ازمرگ و میر و شکار پرندگان مهاجر در شهرهای شمالی کشور به گوش میرسد، کارشناسان پیش بینی میکنند چیزی حدود یک میلیون پرنده مهاجر هرساله در مازندران شکار میشوند و سازمان محیط زیست به عنوان دستگاه متولی این موضوع برنامه مدون و مدیریت کارآیی ندارد. بنابراین، گاهی با مماشات، گاهی بصورت ضربتی و موقتی و گاهی هم بی تفاوت با این امر برخورد کرده است.

علاوه برموضوع صید بیرویه پرندگان، سر و کله مصیبت دیگری بر سر راه پرندگان در تالابهای مازندران هم پیدا شده است. فلامینگوها، چنگرها، اردکها و غازهایی که از مناطق سردسیر به عرضهای پایینتر مهاجرت میکنند، نه تنها در آسمان و حوالی تالاب فریدونکنار امن نیستند، بلکه در منطقه باصطلاح حفاظت شده تالاب میانکاله نیز، اسیر مرگی مرموز و دلخراش میشوند.
سال گذشته، چیزی حدود ۸۰ هزار بال پرنده براثر این مرگ مشکوک تلف شدند. مسئولان سازمان محیط زیست اعلام کردند تنها سازمان دامپزشکی کشور میتواند در باره علت این مساله نظر دهد. پس از کشته شدن هزاران بال پرنده در سال گذشته، عیسی کلانتری رئیس سازمان محیط زیست در این باره گفت: تلفات پرندگان در میانکاله در گزارش سازمان دامپزشکی بر اثر رکود آب و شرایط بیهوازی اتفاق افتاده (راکدی جریان آب و عدم وجود اکسیژن) که در شرایط بیهوازی باکتری های موجود در آب و خاک اقدام به ترشح سم بوتولیسم میکنند.
بوتولیسم سمی است که توسط باکتریهای خاک و لجنزار از کلستریدیوم بوتولینوم تولید می شود. این ماده باعث فلج شدن و مرگ و میر پرندگان می شود و یکی از کشنده ترین سموم شناخته شده است. هفت نوع مختلف سم بوتولیسم وجود دارد،A تا F. انواع C و E در پرندگان وحشی مهمترین است. بوتولیسم در انسان بیشتر توسط انواع A ، B و E ایجاد می شود، اما یک بیماری مشترک انسان و دام نیست.

بوتولیسم پرندگان یکی از مهمترین بیماریهای پرندگان است. تخمین ها نشان می دهد که در اکثر سالها ۱۰۰۰۰-۵۰۰۰۰ پرنده بوسیله این سم از بین می روند. این، در حالی است که تصور نمی شود تلفات ناشی از بوتولیسم بر جمعیت حیات وحش تأثیر بگذارد. امّا، این نگرانی وجود دارد که به دلیل بیماری ناشی از این سم گونه های در معرض انقراض مورد خطر جدّی قرار گیرند.
بوتولیسم حداقل در ۱۱۷ گونه پرنده وحشی مشاهده شده است. امّا، به احتمال زیاد این سم در همه گونه های پرندگان مسمومیت ایجاد میکند، به استثنای چند مورد. به نظر می رسد کرکس ها و دیگر پرندگان لاشخور در برابر این سم مقاوم هستند. در حالیکه مرغان و پرندگان دیگر به این باکتری حساسیت بیشتری دارند. به نظر می رسد، بنا به عادات تغذیه ای، پرندگانی که از لجن تغذیه میکنند در معرض خطر بیشتری باشند. همچنین بعضی پرندگان ماهی خوارنیز در معرض خطر زیادی قرار دارند. بوتولیسم به احتمال زیاد در هر پرنده یا پستانداری که از ماهیهای مرده تغذیه کنند، مشاهده میشوند.

انتقال سم هنگامی اتفاق میافتد که C. botulinum، یا سم موجود در محیط، در یک ماده، و یا در طعمهای وجود داشته باشدکه توسط پرنده بلعیده میشود. این باکتریها در خاک هر دو محیط زمینی و آبی مشترک هستند و فقط در برخی شرایط محیطی خاص سم تولید می کنند. از شرایط محیطی مؤثر در گسترش سم این باکتری میتوان به درجه حرارت بالا، عدم وجود اکسیژن، انباشت جمعیت بیمهرگان ولاشههای مهره داران در حال تجزیه اشاره کرد.
بیمهرگان آبزی هنگام تغذیه از رسوبات، باکتری C. botulinum را می خورند و بسیاری از آنها در طول تابستان به دلیل دمای زیاد و عمق کم آب میمیرند. با پوسیدگی بیمهرگان باکتریهای موجود در بیمهرگان سم تولید می کنند و پرندگان هنگام مصرف بیمهرگان مرده مسموم می شوند و میمیرند. سپس، کرم هایی که از لاشه های پرندگان تغذیه می کنند سم را می گیرند. در اثر تغذیه پرندگان از چنین بیمهرگان مسموم، بیمار می شوند و چرخه ادامه می یابد. تلفات پرندگان در مقیاس بزرگ نتیجه تغذیه از این سم است.
عیسی کلانتری متولی محیط زیست کشور هم در بیانی اظهار داشته است: از آنجایی که آب تالاب راکد است و جریان ورودی ندارد و بارندگی هم وجود نداشته شرایط بیهوازی برای باکتریها ایجاد شده که راه حل دامپزشکی و پزشکی در این مورد وجود ندارد و فقط باید لاشه پرندگان تلف شده را سریع جمعآوری کرد.

پس از علت یابی این اتفاق از سوی سازمان دامپزشکی، رئیس سازمان محیط زیست با اشاره به وضعیت تالابهای کشور گفت: در دو سال گذشته حقآبه ۴۰ تالاب در کشور به تصویب شورای عالی تالابها رسیده و وزارت نیرو و سازمان محیط زیست تفاهم کردند که حقآبه محیط زیست در اولویت قرار بگیرد. درسال آینده قرار است با وزارت نیرو برای تأمین و تعریف حقآبه تالابها برای ۸۰ تالاب دیگر به تفاهم برسیم. امیدوارم وزارت نیرو با سعه صدر با مساله برخورد کرده و طبق قانون هم عمل کند.
از زمان علت یابی این فاجعه زیست محیطی حدود یک سال میگذرد و امسال برای دومین سال در خبرها آمده است که: تا امروز بیش از هزاران بال پرنده در تالاب میانکاله تلف شده اند. اما جز جمع آوری لاشه پرندگان خبری از هیچ اقدام ضربتی برای جلوگیری قطعی ازاین فاجعه نیست، گویی این اتفاق برای متولیان محیط زیست کشور یک شوخی و امری عادی است. آنچنان که رئیس سازمان محیط زیست تابستان امسال درباره آن سخن گفته: «اینگونه اتفاقات امری طبیعی است واین دست اتفاقات در دنیا سابقه داشته است».

خلیج گرگان و تالاب میانکاله
❊ دکترخلیل خانی متخصص مسائل زیست محیطی بوده ویک فعال حقوق بشر است.







