حذف ارز ترجیحی؛ عریان‌شدن تضادهای درونی و تعمیق بحران معیشت
در تاریخ پزشکی، داستان جراحی‌های قرن نوزدهم پیش از کشف بیهوشی عمومی، یادآور کابوسی واقعی است؛ بیمار را می‌بستند، تیغ می‌زدند و فریاد درد، بخشی از «فرآیند درمان» تلقی می‌شد. جراحان می‌دانستند درد کشنده است، اما چاره‌ای نداشتند. امروز، حذف ارز ترجیحی در اقتصاد ایران به همان جراحی می‌ماند؛ با این تفاوت که ابزار بیهوشی وجود دارد، اما پزشک آگاه نیست یا وانمود می‌کند که نیست. «حذف ارز ترجیحی» نه درمان، که تکرار همان جراحی بی‌رحمانه بر بدن نیمه‌جان جامعه است.
اقتصاد ایران سال‌هاست در چرخه بحران‌های پی‌درپی گرفتار است. تورم مزمن، سقوط ارزش پول ملی و فرسایش طبقه متوسط، بستر اجتماعی هر تصمیم اقتصادی را به میدان مین تبدیل کرده است. در چنین شرایطی، دولت پزشکیان تصمیم به حذف ارز ترجیحی می‌گیرد؛ ارزی که اگرچه منبع رانت بود، اما آخرین سپر قیمت کالاهای اساسی برای میلیون‌ها نفر به‌شمار می‌رفت. حذف ارز ترجیحی دقیقاً در لحظه‌ای رخ می‌دهد که نشانه‌های گرسنگی، حذف وعده‌های غذایی و اعتراضات معیشتی در بازار و خیابان، عیان شده‌اند.
شکاف در اتاق عمل؛ دولت چندصدا و اقتصاد بی‌فرمانده
اولین پیامد حذف ارز ترجیحی، نه در بازار، بلکه در درون ساختار تصمیم‌گیری نمایان شد. تضاد آشکار میان وزارت رفاه و تیم اقتصادی دولت، نشانه فروپاشی «فرماندهی واحد» است. وزارت رفاه از کالابرگ همگانی به‌عنوان «حق شهروندی» سخن می‌گوید، در حالی که سازمان برنامه و شورای اقتصادی بر محدودیت منابع و هدفمندی تأکید دارند. این تضاد، یک اختلاف فنی نیست؛ نشانه بن‌بست سیاسی-اقتصادی ساختاری است.
حذف ارز ترجیحی در چنین فضایی، به بازار سیگنال سردرگمی می‌دهد. وقتی یک نهاد از گسترش چتر حمایتی سخن می‌گوید و نهادی دیگر از کسری بودجه، فعال اقتصادی نه قیمت را پیش‌بینی می‌کند و نه آینده را. اکوایران به‌درستی هشدار می‌دهد که این چندصدایی، حتی از تورم خطرناک‌تر است. تورم عدد است، اما بی‌تصمیمی، فلج‌کننده است. اقتصاد ایران امروز بیش از گرانی، از «سرگیجه مدیریتی» رنج می‌برد.
جنگ آماری میان نهادها، این بحران را تشدید می‌کند. پایگاه رفاه ایرانیان از دقت داده‌ها سخن می‌گوید و شورای اقتصادی از خطای تفکیک دهک‌ها. نتیجه، نه اصلاح، بلکه تعلیق دائمی است. حذف ارز ترجیحی در چنین شرایطی، بیشتر شبیه پرتاب تیغ در تاریکی است تا جراحی حساب‌شده.
سقوط آخرین لنگر معیشت؛ از ارز ترجیحی تا کالابرگ نمایشی
ارز ترجیحی، با همه فساد و رانتش، آخرین لنگر قیمت کالاهای اساسی بود. دارو، نهاده‌های دامی و غذا، به این لنگر متصل بودند. حذف ارز ترجیحی به‌معنای آزادشدن موجی از تورم تصاعدی در زنجیره تولید است. تجربه‌های پیشین نشان داده‌اند که این موج، نه خطی، بلکه انفجاری است. اعتراف سخنگوی دولت به «افزایش قیمت برخی کالاها» در واقع تلطیف کلامی فاجعه‌ای در راه است.
پاسخ دولت به این شوک، کالابرگ است؛ بازگشت به منطق کوپن در هزاره سوم. اما کالابرگ یک میلیونی یا حتی چهار میلیونی، در برابر حذف ارز ترجیحی، چیزی جز مْسکن نیست. توزیع اعتبار میان ۸۰ میلیون نفر، آن هم در اقتصاد دچار کسری بودجه، نه عدالت است و نه ثبات. این سیاست اعانه‌ای، خود به موتور جدید رشد نقدینگی بدل می‌شود.
از یک درصد تا نیم درصد؛ نیم‌قرن سقوط جایگاه ایران در اقتصاد جهانی
وعده «قیمت ثابت» نیز با واقعیت بازار در تضاد است. اقتصاد دستوری بارها نشان داده که قیمت ثابت، به ناپدیدشدن کالا و شکل‌گیری بازار سیاه می‌انجامد. جامعه امروز به‌خوبی می‌داند که فاصله میان گرانی واقعی و یارانه نمایشی، هر روز بیشتر می‌شود. حذف ارز ترجیحی، بدون مهار تورم، یعنی انتقال مستقیم هزینه‌ها به سفره مردم.
سفره‌های کوچک، زخم‌های عمیق؛ پیامد اجتماعی حذف ارز ترجیحی
پیامد نهایی حذف ارز ترجیحی، در آمارهای ناامنی غذایی نمایان است. حذف گوشت، لبنیات و میوه، دیگر استثنا نیست؛ قاعده است. خانوارها به کالری ارزان پناه می‌برند و وعده‌های غذایی را حذف می‌کنند. داده‌ها نشان می‌دهد بیش از نیمی از جمعیت، زیر حداقل کالری روزانه زندگی می‌کنند. این وضعیت، صرفاً فقر نیست؛ تخریب سرمایه انسانی است.
پزشکان و جامعه‌شناسان از افزایش سوء‌تغذیه، افسردگی و اختلالات رشدی سخن می‌گویند. کودکان، زنان و سالمندان، نخستین قربانیان این جراحی بیهوشی‌نشده‌اند. حذف ارز ترجیحی در چنین بستر اجتماعی، به‌معنای عادی‌سازی گرسنگی است.
حذف ارز ترجیحی نه یک تصمیم تکنیکی، بلکه لحظه‌ای افشاگر است. این تصمیم نشان می‌دهد ساختار اقتصادی ایران، حتی در بحرانی‌ترین شرایط، ناتوان از تصمیم منسجم است. تضاد در دولت، سیاست اعانه‌ای و نادیده‌گرفتن واقعیت سفره‌ها، همگی نشانه یک بن‌بست عمیق‌ترند؛ بن‌بستی که ریشه آن، نه در ارز، که در ساختار سیاسی-اقتصادی نظام ولایت مطلقه فقیه است.
آرمین بهاری
منابع:
اکوایران، «جراحی ارزی یا بحران تصمیم‌سازی؛ چرا تضاد در تیم اقتصادی خطرناک‌تر از تورم است؟»، ۱۸/۱۰/۱۴۰۴
اقتصاد۲۴، «جراحی بدون بیهوشی اقتصاد ایران چه بلایی سر مردم می‌آورد؟»، ۱۵/۴/۱۴۰۴
روزنامه جهان صنعت، «سفره‌های کوچک، آسیب‌های بزرگ»، ۱۴/۱۰/۱۴۰۴
اقتصادنیوز، «بحران حذف وعده غذایی برای مدیریت گرانی‌ها»، ۱۴/۱۰/۱۴۰۴
