خفت و خواری خامنه ای در برابر پوتین برای چیست؟
در پی تهاجم پوتین به اوکراین بسیاری از رسانه‌های حکومتی در ایران پشت سر روسیه در آمده‌اند و صداوسیمای تحت کنترل خامنه ای هم حمله روسیه به اوکراین را «عملیات ویژه» خوانده است. در میان صاحب‌نظران و افکار عمومی، این پرسش مطرح است که روسیه چه منافعی برای ایران دارد که حکومت ولایت‌فقیه به گفته برخی مانند «مستعمره»اش اخبار این کشور را گزارش می‌کند؟
دیکتاتورهای کوچک در اردوگاه پوتین
تحلیل رویکرد و رفتار رئیس‌جمهوری روسیه، نشان می‌دهد محور اصلی در نقشه سیاست خارجی کرملین، احیای قدرتی است که این کشور در گذشته داشته؛ قدرتی که جهان را دو قطبی کرده بود و به دل غربی‌ها هراس می‌افکند. در هر دو قطب، کشورهای کوچکی وجود داشتند که یا در بلوک شرق یا در بلوک غرب بودند. حالا پوتین به مانند رهبران شوروی سابق در حال یارگیری است و در این روند، دیکتاتورهای کوچکی مانند خامنه‌ای را با رفتاری تحقیرآمیز مجبور به پیوستن به اردوگاه روسیه می‌کند.
حکومت خامنه ای که چندی پیش قرارداد استعماری با چین را امضا کرده و به احتمال فراوان باج‌هایی را در این چارچوب به حکومت شی جین‌پینگ داده، حالا تلاش می‌کند به روس‌ها هم نزدیک‌تر شود تا از طوفان‌های سهمگین غربی در آینده در امان بماند؛ اما با همه تلاش‌هایی که حکومت ایران برای نزدیکی به روسیه انجام داده، نتیجه ملموسی کسب نکرده است؛ برای مثال حجم کل مبادلات ایران و روسیه به زور به 4 میلیارد دلار می‌رسد و در سایر زمینه‌ها هم همکاری قابل‌توجهی میان دو کشور به چشم نمی‌خورد. [شلیک در اوکراین، جنگ در ایران!]
حجم ناچیز تجارت ایران و روسیه
گمرک روسیه اواسط بهمن امسال آمارهایی را منتشر کرد که حاکی از جدی نبودن شراکت تجاری این کشور با ایران است؛ به‌بیان دیگر، پوتین نه فقط ایران را متحدی راهبردی برای خود به شمار نمی‌آورد، بلکه از نظر اقتصادی نیز حسابی روی این کشور باز نکرده است. آنچه برای پوتین اهمیت دارد، استفاده از ایران به عنوان یک کارت بازی در برابر غرب به ویژه آمریکا است.
گمرک روسیه می‌گوید در سال 2021 میلادی حجم کل تجارت ایران و روسیه (شامل صادرات و واردات دو طرف) به چهار میلیارد و 34 میلیون دلار می‌رسد. روسیه در سال گذشته سه میلیارد و 68 میلیون دلار کالا به ایران صادر کرده و در عوض، فقط 967 میلیون دلار کالا از ایران خریده است. آمارهای گمرک روسیه نشان می‌دهد که صادرات این کشور به ایران در دوره یاد شده بیش از سه برابر وارداتش از ایران بوده است.
حجم کل تجارت خارجی روسیه در سال 2021 میلادی به 570 میلیارد دلار می‌رسد؛ این یعنی سهم ایران در تجارت خارجی این کشور کمتر از یک درصد یا به بیان بهتر، هفت دهم درصد است. تجارت روسیه با آمریکا نیز حدود ۲۴ میلیارد دلار بوده که نسبت به سال ۲۰۲۰ حدود ۴۵ درصد رشد داشته است.
تحلیل این آمارها نشان می‌دهد ایران در رتبه‌های آخر جدول تجارت خارجی روسیه قرار دارد؛ اما این کشور مورد حمایت همه‌جانبه مقامات حکومت ولایت‌فقیه قرار دارد و در صدر جدول کشورهای محبوب علی خامنه‌ای است. خامنه‌ای گمان می‌کند تأمین منافع روسیه و حمایت از این کشور در سطح ادبیات سیاسی و رسانه‌ای، تضمینی است برای بقای حکومتش، اما تاریخ معاصر روسیه نشان می‌دهد رئالیسم تهاجمی کرملین، با هیچ کشوری حتی کشورهای حامی‌اش تعارفی ندارد و اگر منافعش ایجاب کند، هر حکومتی را قربانی می‌کند.
نگاه به شرقِ خامنه‌ای در برابر روسیه
اگرچه بنا به ادعای مقامات حکومتی، رابطه (وادادگی) با روسیه دارای «منافع اقتصادی» برای ایران است که البته آمارها خلاف این را ثابت می‌کند؛ اما معادلات اقتصادی و شرایط هر دو کشور نشان می‌دهد در این روابط، بیش از اینکه منافع ایران تأمین شود، اهداف ژئوپلیتیک روسیه تأمین خواهد شد.
چنانکه رئیس پیشین کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس حکومتی ایران روز جمعه 6 اسفند گفته است «با خدعه روس‌ها تا امروز برجام و مذاکرات وین به نتیجه نرسید تا این مذاکرات به عنوان یک کارت برنده در اختیار روسیه قرار بگیرد.»
حشمت‌الله فلاحت‌پیشه استدلال کرده است که «با آغاز جنگ در اوکراین، روسیه برای موازنه‌سازی، علاوه بر ورود به خاک اوکراین، تمام برگ‌های دیگر من‌جمله پرونده مذاکرات هسته‌ای در وین را هم در راستای منافع خود به کار خواهد گرفت تا این موازنه‌سازی انجام شود.»
در ایران برخی به این دلیل که از ترس آمریکا به کرملین پناه برده‌اند، دچار این توهم شده‌اند که پوتین نیز دوست وفاداری برای حکومتشان است؛ اما «نگاه به شرقِ» خامنه‌ای در برابر اصول رئالیسم تهاجمی روسیه اساساً موضوعیتی ندارد؛ چراکه سیاستمدارانی مانند ولادیمیر پوتین، «منافع» را مهم‌تر و ارجح از هر ارزش، دوستی و رابطه‌ای می‌دانند.
مجتبی احمدی | تحلیلگر مسائل ایران
