بیکاری در ایران و فروپاشی بازار کار در سایه جنگ و ساختار ناکارآمد
در دوران رکود بزرگ آمریکا، هزاران کارگر در دهه ۱۹۳۰ در صف‌های طولانی دریافت نان ایستاده بودند؛ صف‌هایی که به نماد شکست ساختار اقتصادی تبدیل شد. این صف‌ها نه صرفاً نتیجه یک بحران موقت، بلکه حاصل فروپاشی اعتماد به نظم اقتصادی بود. امروز، بیکاری در ایران نیز به همان تصویر نزدیک شده است؛ صف‌هایی نادیدنی از جوانان تحصیلکرده که نه امیدی به اشتغال دارند و نه افقی روشن برای آینده خود می‌بینند.
بیکاری در ایران دیگر یک شاخص اقتصادی ساده نیست؛ این پدیده به ابزار خاموشی برای فرسایش اجتماعی تبدیل شده است. پیش از جنگ اخیر نیز میلیون‌ها جوان با واقعیتی تلخ روبه‌رو بودند: اشتغال ناپایدار، درآمد ناکافی و خروج اجباری از مسیر تخصصی. اکنون، با تشدید بحران‌های اقتصادی و نظامی، این وضعیت به مرحله‌ای رسیده که می‌توان آن را نوعی «جنگ اقتصادی علیه جامعه» دانست.
فروپاشی ساختاری بازار کار
بیکاری درنظام ولایت فقیه، ریشه در ساختاری دارد که سال‌هاست تولید واقعی را تضعیف کرده است. وابستگی به درآمدهای ناپایدار، سیاست‌های رانتی و سرکوب بخش خصوصی مستقل، باعث شده بازار کار توان جذب نیروی متخصص را از دست بدهد. نتیجه، شکل‌گیری نسلی است که تحصیل کرده اما فاقد فرصت شغلی متناسب است.
این بحران زمانی عمیق‌تر می‌شود که به کیفیت اشتغال نگاه کنیم. ده‌ها هزار جوان به مشاغل موقت، کم‌درآمد و خارج از تخصص خود تن داده‌اند. این وضعیت نه‌تنها بهره‌وری اقتصادی را کاهش می‌دهد، بلکه سرمایه انسانی را نیز نابود می‌کند. بیکاری در ایران در این معنا، صرفاً فقدان شغل نیست؛ بلکه تخریب سیستماتیک ظرفیت‌های توسعه است.
افزایش تورم نیز این بحران را تشدید کرده است. وقتی هزینه‌های زندگی به‌طور مداوم افزایش می‌یابد، حتی اشتغال نیز دیگر تضمین‌کننده بقا نیست. در چنین شرایطی، بیکاری و اشتغال ناقص عملاً به یکدیگر نزدیک می‌شوند. افراد شاغل نیز در معرض فقر قرار می‌گیرند و مرز میان بیکار و شاغل از بین می‌رود.
از سوی دیگر، فرار سرمایه و مهاجرت گسترده نیروی کار ماهر، نشان‌دهنده بی‌اعتمادی عمیق به آینده اقتصادی است. هزاران جوان کشور را ترک کرده‌اند، نه از سر انتخاب، بلکه به دلیل نبود امکان زندگی پایدار. این مهاجرت‌ها خود نشانه‌ای از شکست ساختاری در ایجاد اشتغال است.
جنگ و تشدید بیکاری در ایران
با آغاز جنگ اخیر، بیکاری در ایران وارد مرحله‌ای تازه و بی‌سابقه شد. تخریب زیرساخت‌های صنعتی، توقف تولید و افزایش نااطمینانی، موجی از بیکاری را به اقتصاد تحمیل کرد. برآوردها نشان می‌دهد که بین یک تا چهار میلیون نفر شغل خود را از دست داده‌اند؛ رقمی که نشان‌دهنده عمق فاجعه است.
بخش ساختمان، که یکی از پیشران‌های اصلی اشتغال بود، تقریباً فلج شده است. حدود یک میلیون کارگر ساختمانی بدون بیمه بیکاری، ناگهان از چرخه کار خارج شده‌اند. این کارگران که اغلب مستأجر هستند، اکنون با بحران معیشتی شدید مواجه‌اند. بیکاری در ایران در این بخش، نه‌تنها اقتصادی بلکه انسانی است.
اقتصاد در آستانه فروپاشی: تحلیل ساختاری بحران و اثرات شوک جنگ
افزایش شدید هزینه‌های ساخت‌وساز نیز به رکود بیشتر دامن زده است. تخریب کارخانه‌های فولاد و اختلال در تولید مصالح، قیمت‌ها را به‌شدت افزایش داده است. در نتیجه، پروژه‌های عمرانی متوقف شده و فرصت‌های شغلی بیشتری از بین رفته‌اند. این چرخه معیوب، بیکاری را بازتولید می‌کند.
در بخش صنعت نیز وضعیت مشابهی دیده می‌شود. آسیب به صنایع مادر، زنجیره تولید را مختل کرده و کارگاه‌های کوچک را به تعطیلی کشانده است. هر واحد تولیدی که از کار می‌افتد، ده‌ها شغل مستقیم و غیرمستقیم را نابود می‌کند. بیکاری در ایران در این سطح، به یک بحران زنجیره‌ای تبدیل شده است.
بخش خدمات و اقتصاد دیجیتال نیز از این بحران در امان نمانده‌اند. کاهش تقاضا، اختلال در زیرساخت‌ها و ناامنی روانی جامعه، باعث تعطیلی بسیاری از کسب‌وکارها شده است. حتی شرکت‌های بزرگ نیز به تعدیل نیرو روی آورده‌اند. این روند نشان می‌دهد که بیکاری در ایران به تمامی بخش‌های اقتصاد سرایت کرده است.
در این میان، نظام حمایتی نیز ناکارآمد باقی مانده است. بسیاری از بیکاران به دلیل نداشتن قرارداد رسمی، از بیمه بیکاری محروم هستند. حتی کسانی که مشمول این حمایت می‌شوند، با مستمری ناکافی مواجه‌اند. این وضعیت، شکاف میان نیازهای واقعی جامعه و توان ساختار حاکم را آشکار می‌کند.
بیکاری به‌عنوان پیامد یک نظم سیاسی
آنچه بیکاری در ایران را از یک بحران اقتصادی معمولی متمایز می‌کند، پیوند آن با ساختار سیاسی است. تصمیم‌گیری‌های غیرشفاف، اولویت‌های ایدئولوژیک و بی‌توجهی به توسعه پایدار، باعث شده اقتصاد به‌طور مداوم در معرض شوک قرار گیرد. جنگ اخیر تنها این روند را تسریع کرده است.
بیکاری گسترده، نتیجه مستقیم سیاست‌هایی است که به جای تقویت تولید و اشتغال، منابع را به مسیرهای غیرمولد هدایت کرده‌اند. این وضعیت نشان می‌دهد که بحران اشتغال نه یک اتفاق، بلکه پیامد منطقی یک نظام ناکارآمد است.
در نهایت، بیکاری در ایران به نمادی از شکست اقتصادی و اجتماعی تبدیل شده است. جوانانی که زمانی سرمایه‌های آینده بودند، اکنون به حاشیه رانده شده‌اند. این روند، نه‌تنها اقتصاد، بلکه انسجام اجتماعی را نیز تهدید می‌کند.
ادامه این وضعیت، چشم‌اندازی از جامعه‌ای را ترسیم می‌کند که در آن کار، امنیت و امید به آینده به کالاهایی نایاب تبدیل شده‌اند. بیکاری در ایران دیگر یک مسئله اقتصادی نیست؛ بلکه نشانه‌ای از بحرانی عمیق‌تر در بنیان‌های حاکم بر کشور است.
آرمین بهاری
منابع:
روزنامه شرق، «کارگران خانه‌نشین جنگ»، ۱/۲/۱۴۰۵
ایلنا، «آمار بیکاری ناشی از جنگ»، ۲/۲/۱۴۰۵
رادیو زمانه، «بیکاران جنگ اخیر»، ۳/۲/۱۴۰۵
عصر ایران، «سقوط آمار اشتغال در جنگ»، ۴/۲/۱۴۰۵
