خرید قسطی نان و مواد غذایی؛ نشانه گسترش فقر و فروپاشی امنیت معیشتی خانوارها در ایران
گسترش خرید اقساطی مواد غذایی و کالاهای ضروری در ایران، نشانهای از عمیقتر شدن بحران معیشتی و کاهش توان اقتصادی خانوارها است. زمانی که مردم برای تأمین نان، مواد غذایی و اقلام بهداشتی نیز ناچار به استفاده از اعتبار و بدهی میشوند، دیگر نمیتوان از یک مشکل مقطعی در بازار مصرف سخن گفت. این وضعیت نشان میدهد بخش بزرگی از جامعه حتی برای تأمین نیازهای روزمره خود نیز با کمبود منابع مالی روبهرو شده است.
رسانههای حکومتی با اشاره به نرخ تورم ۸۳.۵ درصدی اعلامشده از سوی بانک مرکزی، از گسترش خرید اقساطی به کوچکترین اجزای سبد مصرف خانوار خبر دادند. بر اساس این گزارش، ارزش سفارشهای اقساطی در سال ۱۴۰۴ با رشد ۱۰۳ درصدی مواجه شده و شمار کاربران دارای اعتبار به بیش از ۱۰ میلیون و ۵۰۰ هزار نفر رسیده است.
این ارقام را باید فراتر از آمار رشد یک بازار تجاری بررسی کرد. افزایش خرید اقساطی مواد غذایی، در شرایطی که درآمدها از هزینههای زندگی عقب ماندهاند، به معنای انتقال فشار اقتصادی امروز به ماههای آینده است. خانواری که برای خرید مایحتاج روزانه بدهکار میشود، در واقع بخشی از درآمدی را که هنوز به دست نیاورده، پیشاپیش هزینه کرده است.
فقر معیشتی؛ وقتی غذا هم به خرید اقساطی تبدیل میشود
یکی از مهمترین نشانههای گسترش فقر معیشتی، تغییر ترکیب هزینههای خانوار است. در شرایط عادی، درآمد خانواده باید ابتدا هزینههای ضروری مانند خوراک، مسکن، درمان و آموزش را پوشش دهد و پس از آن امکان پسانداز یا خرید کالاهای دیگر فراهم شود.
اما هنگامی که درآمد حتی پاسخگوی هزینه خوراک نیست، خانوارها ناچار میشوند از نیازهای دیگر خود صرفنظر کنند. کاهش کیفیت تغذیه، حذف هزینههای درمانی، کنار گذاشتن آموزش تکمیلی فرزندان، تأخیر در مراجعه به پزشک و روی آوردن به چند شغل برای تأمین حداقل درآمد، همگی نشانههای این وضعیت هستند.
محمد امیرپناهی، جامعهشناس و استاد دانشگاه علامه طباطبایی، نیز با اشاره به همین واقعیت تأکید کرده است که جامعهای که کیفیت تغذیه خود را کاهش میدهد، از درمان و آموزش صرفنظر میکند و دائماً درگیر خرید اقساطی و بدهی است، الزاماً جامعهای تابآور نیست.
این نکته از نظر جامعهشناسی اهمیت اساسی دارد؛ زیرا فقر فقط به معنای نداشتن پول نیست، بلکه به معنای محدود شدن فرصتهای زندگی و از دست رفتن امکان انتخاب است. خانوادهای که میان خرید مواد غذایی، تهیه دارو و پرداخت هزینه تحصیل فرزندش مجبور به انتخاب میشود، در حقیقت با نوعی محرومیت چندبعدی روبهرو است.
عادیسازی فقر؛ خطر پنهان در پشت تابآوری اجباری
یکی از خطرناکترین پیامدهای استمرار تورم و کاهش قدرت خرید، عادی شدن شرایطی است که در گذشته غیرقابلقبول تلقی میشد. وقتی خانوادهها بهتدریج به حذف گوشت از سفره، کاهش وعدههای غذایی، چشمپوشی از درمان و بدهکار شدن با خرید اقساطی مایحتاج عادت میکنند، سطح انتظارات معیشتی جامعه نیز پایین میآید. اما این تغییر رفتار را نباید با رضایت اجتماعی اشتباه گرفت.
بیشتر بخوانید
بسنت: رژیم ایران در مسیر یکی از سریعترین فروپاشیهای اقتصادی تاریخ قرار دارد
تابآوری زمانی معنا دارد که جامعه از منابع، حمایتها و فرصتهای لازم برای عبور از بحران برخوردار باشد. تحمل اجباری فقر، کاهش مصرف و چشمپوشی از نیازهای اولیه، تابآوری نیست؛ بلکه سازگاری ناخواسته با محرومیت است و ایستا نخواهد بود.
خرید اقساطی و بدهکاری خانوارها و فرسایش آینده نسل جوان
گسترش خرید اقساطی مواد غذایی فقط فشار امروز را افزایش نمیدهد، بلکه منابع مالی آینده خانوادهها را نیز محدود میکند. درآمدی که باید در ماههای آینده صرف اجاره مسکن، درمان، آموزش و سایر هزینههای ضروری شود، اکنون برای خرید کالاهای مصرفی هزینه شده است.
این چرخه میتواند خانوادهها را در یک وضعیت دائمی بدهکاری گرفتار کند. در چنین شرایطی، امکان پسانداز، سرمایهگذاری در آموزش فرزندان و تأمین امنیت اقتصادی در دوران سالمندی نیز کاهش مییابد.
فقر اقتصادی؛ آتش زیر خاکستر نارضایتی اجتماعی
سمانه گلاب، پژوهشگر اقتصادی، وضعیت کنونی را به آتش زیر خاکستر تشبیه کرده و نسبت به پیامدهای حلنشدن ریشهای مشکلات اقتصادی هشدار داده است. این هشدار قابل توجه است، زیرا فشار اقتصادی طولانیمدت تنها به کاهش مصرف منجر نمیشود؛ بلکه شرایط انفجاری جامعه را تشدید میکند.
وقتی افراد احساس کنند با وجود کار کردن، چند شغله بودن و حذف بسیاری از نیازهای خود، همچنان قادر به تأمین حداقلهای زندگی نیستند، احساس بیعدالتی و محرومیت نسبی گسترش پیدا میکند. این احساس میتواند به افزایش زمینههای اعتراض عمومی منجر شود.
البته تحمل شرایط دشوار اقتصادی لزوماً به معنای سکوت یا پذیرش آن نیست. ممکن است جامعه در ظاهر خود را با شرایط تطبیق دهد، اما نارضایتیهای انباشتهشده مانند بشکه باروت آماده انفجار است.
جامعهای که برای زنده ماندن بدهکار میشود
مسئله اصلی این است که وقتی تأمین غذا به اعتبار و بدهی وابسته میشود، امنیت اقتصادی خانوادهها بهشدت آسیب میبیند. حذف درمان و آموزش، کاهش کیفیت تغذیه و مصرف درآمدهای آینده، هزینههایی نیستند که صرفاً در حسابهای اقتصادی ثبت شوند؛ این هزینهها در سلامت نسل آینده، کیفیت زندگی، سرمایه اجتماعی و امید مردم به فردا ظاهر خواهند شد.
جامعهای که برای ادامه زندگی ناچار است از آینده خود قرض بگیرد، نمیتواند تا ابد هزینه بحرانهای اقتصادی را تحمل کند. عادی شدن فقر نیز به معنای پایان نارضایتی نیست؛ بلکه ممکن است نشانه انباشته شدن محرومیتها و فشارهایی باشد که آثار اجتماعی آنها در طول زمان آشکارتر خواهد شد و بیتردید گسلهای فشردهشده زلزله شدید اجتماعی را به دنبال خواهد داشت.
منابع
- رسانه حکومتی دنیای اقتصاد ۲۴ آبانماه ۱۴۰۵ «خرید اقساطی دیگر به کالاهای بادوام محدود نیست…»
- سایت صدای آمریکا ۲۵ آبانماه ۱۴۰۵ «غذا قسطی و درمان و آموزش حذف شده…»







