حذف لبنیات از سفره خانوارها، سقوط قدرت خرید و گسترش فقر چه تصویری از آینده اقتصاد ایران ترسیم می‌کند؟
در میانه قحطی بزرگ ایرلند (۱۸۴۵)، کشتی‌های حامل غلات و مواد غذایی همچنان از بنادر این کشور به مقصد انگلستان حرکت می‌کردند. مشکل فقط کمبود غذا نبود؛ میلیون‌ها نفر توان دسترسی به غذایی را که در همان سرزمین تولید می‌شد از دست داده بودند. تاریخ بعدها نشان داد که قحطی همیشه از خالی شدن انبارها آغاز نمی‌شود؛ گاهی از لحظه‌ای شروع می‌شود که سفره مردم خالی می‌شود، حتی اگر بازارها هنوز پر از کالا باشند.
امروز پرسش درباره «تورم و رکود در ایران» نیز از همین زاویه اهمیت پیدا می‌کند. نشانه‌های موجود حاکی از آن است که بخش بزرگی از جامعه نه با کمبود مطلق کالا، بلکه با کاهش شدید دسترسی اقتصادی به مواد غذایی ضروری روبه‌رو شده است. حذف لبنیات، گوشت، مرغ و بسیاری از کالاهای اساسی از سبد مصرفی خانوارهای کم‌درآمد، زنگ خطر جدی برای امنیت غذایی کشور به شمار می‌رود.
سقوط قدرت خرید و کوچک شدن سفره خانوار
تورم و رکود در ایران اکنون وارد مرحله‌ای شده که آثار آن به وضوح در الگوی مصرف مردم دیده می‌شود. گزارش‌های کارگری نشان می‌دهد مصرف سرانه لبنیات در ایران به حدود یک‌پنجم میانگین جهانی رسیده است. این کاهش صرفاً یک تغییر در سبک زندگی نیست؛ بلکه نشانه کاهش توان خانوارها برای تأمین نیازهای اولیه تغذیه‌ای است.
وقتی قیمت شیر خام طی مدت کوتاهی بیش از سه برابر می‌شود و محصولات لبنی رشد قیمتی بالای صد درصد را تجربه می‌کنند، نخستین قربانیان این روند خانواده‌های کارگری و اقشار کم‌درآمد هستند. در چنین شرایطی، مواد غذایی ضروری به کالاهای لوکس تبدیل می‌شوند.
بیشتر بخوانید
همزمان رکود اقتصادی نیز فرصت‌های درآمدی را محدود کرده است. بسیاری از مشاغل کوچک و متوسط با کاهش فعالیت، افت فروش یا تعطیلی مواجه شده‌اند. نتیجه این روند دوگانه روشن است؛ هزینه‌های زندگی به سرعت افزایش می‌یابد اما درآمدها توان همگامی با آن را ندارند.
آیا قحطی فقط به معنای نبود غذاست؟
در ادبیات اقتصادی، قحطی الزاماً به معنای خالی شدن انبارها نیست. اقتصاددان برنده نوبل، آمارتیا سن، در مطالعات خود نشان داد بسیاری از قحطی‌های بزرگ تاریخ در شرایطی رخ داده‌اند که مواد غذایی در جامعه وجود داشته اما بخش بزرگی از مردم توان خرید آن را از دست داده‌اند.
این تعریف، اهمیت بررسی تورم و رکود در ایران را دوچندان می‌کند. بازارها همچنان فعال هستند و کالاها عرضه می‌شوند، اما فاصله میان درآمد و هزینه به سرعت در حال افزایش است. هنگامی که خانوارها ناچار می‌شوند مصرف لبنیات، گوشت، میوه و سایر اقلام ضروری را کاهش دهند، جامعه وارد مرحله‌ای از ناامنی غذایی می‌شود.
نشانه‌های این وضعیت در افزایش سوءتغذیه، کاهش کیفیت رژیم غذایی و رشد مشکلات سلامت عمومی قابل مشاهده است. هزینه‌های درمانی ناشی از سوءتغذیه نیز در سال‌های آینده فشار مضاعفی بر خانوارها وارد خواهد کرد.
تورم مزمن؛ محصول اقتصاد سیاسی بحران‌زده
تورم و رکود در ایران دیگر یک پدیده مقطعی نیست. آمارهای چند سال اخیر نشان می‌دهد اقتصاد کشور وارد چرخه‌ای از تورم مزمن شده است. تورم‌های بالای ۴۰ و ۵۰ درصد که زمانی استثنا محسوب می‌شدند، اکنون به وضعیت عادی اقتصاد تبدیل شده‌اند.
ریشه این وضعیت را نمی‌توان صرفاً در تحریم‌ها یا عوامل خارجی جست‌وجو کرد. ساختار اقتصادی متمرکز، فساد گسترده، ناکارآمدی مزمن، بی‌ثباتی سیاستگذاری و نبود نهادهای پاسخگو نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری این بحران دارند.
در چنین ساختاری، هزینه ناکارآمدی‌ها مستقیماً بر دوش شهروندان قرار می‌گیرد. تورم به ابزاری برای انتقال هزینه‌های بحران به جامعه تبدیل می‌شود و بیشترین فشار نیز بر طبقات پایین و متوسط وارد می‌آید.
بمب ساعتی نابرابری و فقر
یکی از نگران‌کننده‌ترین پیامدهای تورم و رکود در ایران، تشدید شکاف طبقاتی است. دهک‌های پایین درآمدی بخش عمده درآمد خود را صرف خوراک و مسکن می‌کنند. بنابراین هر افزایش قیمت در این بخش‌ها مستقیماً سطح رفاه آنها را کاهش می‌دهد.
در مقابل، گروه‌های برخوردارتر امکان بیشتری برای حفظ دارایی‌ها و جبران آثار تورم دارند. نتیجه این روند، گسترش نابرابری و فرسایش طبقه متوسط است؛ طبقه‌ای که ستون اصلی ثبات اجتماعی و توسعه اقتصادی محسوب می‌شود.
افزایش مهاجرت، کاهش نرخ ازدواج، افت کیفیت آموزش، گسترش فقر کودکان و کاهش سرمایه‌گذاری خانوارها بر آینده فرزندان، تنها بخشی از پیامدهای این وضعیت است. جامعه‌ای که بخش بزرگی از جمعیت آن صرفاً برای تأمین نیازهای اولیه تلاش می‌کند، ظرفیت رشد و توسعه پایدار را از دست می‌دهد.
آینده اقتصاد ایران؛ میان بقا و فروپاشی تدریجی
برخی تحلیلگران از مفهوم «اقتصاد بقا» برای توصیف وضعیت کنونی استفاده می‌کنند؛ وضعیتی که در آن هدف اصلی ساختار حاکم نه توسعه و رفاه، بلکه جلوگیری از فروپاشی کامل اقتصادی است. اما چنین الگویی هزینه سنگینی برای جامعه دارد.
تورم و رکود در ایران اگر با همین روند ادامه پیدا کند، می‌تواند به گسترش ناامنی غذایی، افزایش سوءتغذیه، رشد فقر و تشدید بحران‌های اجتماعی منجر شود. شاید هنوز نتوان از قحطی به معنای کلاسیک آن سخن گفت، اما بسیاری از شاخص‌ها نشان می‌دهند کشور در مسیر خطرناکی حرکت می‌کند که نتیجه آن محرومیت غذایی گسترده‌تر خواهد بود.
واقعیت این است که بحران کنونی صرفاً یک مشکل اقتصادی نیست. این بحران محصول ساختاری سیاسی و اقتصادی است که طی دهه‌ها امکان اصلاحات بنیادین را از بین برده و منابع کشور را به جای توسعه و رفاه عمومی، در مسیرهای دیگری مصرف کرده است. از این منظر، تداوم وضعیت موجود نه راهی به سوی ثبات، بلکه مسیری به سوی تعمیق فقر، نابرابری و فرسایش اجتماعی خواهد بود.
آرمین بهاری
منابع
- ایلنا ۱۴ خرداد ۱۴۰۵، گزارش حذف لبنیات از سبد خرید کارگران
- بی‌بی‌سی ۱۴ خرداد ۱۴۰۵، دو نگاه از درون و بیرون به آینده اقتصادی ایران
- جهان صنعت ۱۳ خرداد ۱۴۰۵، بمب ساعتی طبقاتی
- اکوایران ۱۴ خرداد ۱۴۰۵، عبور تورم نقطه‌به‌نقطه از ۸۳ درصد
- جمهوریت ۱۳ خرداد ۱۴۰۵، مقایسه وضع فعلی با قحطی
