شورش نان سهمگینتر است یا بنزین؟
خبر داغ داغ است. خبرها حاکی است که نان در ۱۳ استان گران شد. حال بر سر سفرهی مردمی که این قوت غالب را هم نتوانند بخورند چه خواهد آمد؟ این در شرایطی است که پرداخت همین قیمت کنونی هم از سر ناچاری و نیاز به این مادهی خوراکی است.
پرسش این است آیا «گرانی نان» میتواند آتشی بر انبار باروت خشم مردم ناشی از انواع فشارهای سیاسی و اجتماعی باشد؟
برای این موضوع خوب است تاریخ را بهیاد آوریم و از پس این تبار تاریخی رسالت مردمی خویش را باز شناسیم.
اولین شورش نان
اولین باری که در تاریخ معاصر ایران، «مسئلهی نان» بدل به عاملی برای خیزش مردم علیه حکومت میشود، به سال ۱۲۳۹ ه.ش بر میگردد. افزایش قیمت نان به سبب نرسیدن غله به شهرها در اثر احتکار مسئولان حکومتی و غارتهای ناشی از قحطی، صفهای طویلی را در برابر نانواییها بوجود آورده بود. زنان به عنوان گردانندگان اصلی اقتصاد خانوار، بیشترین مواجهه و درگیری را با بحران مذکور داشتند. درگیریهای متعدد مردم با یکدیگر در صفهای نان، ضرب و شتم نانوایان و … از جملهی نابسامانیهای ناشی از بحران غله بود.
اوج این ماجرا تا به حدی رسید که در یکی از اعتراضات شهر تهران، چند هزار زن جلوی كالسكه ناصرالدين شاه را كه از شمال برمیگشت میگيرند و از او مصرانه میخواهند تا به وضع بیسر و سامان نان، سر و سامان بدهد. اما با بیاعتنایی شاه قاجار، زنان پیش چشمان وی، دکان نانواییای را غارت میکنند و خدمهی نانوایی را تا سر حد مرگ میزنند. این ماجرا با اعدام کلانتر شهر و بریده شدن گوش چند نفر در مسجد موقتا میخوابد.
شورش تبریز
داستان مشابهی در ۱۲۳۸ ه.ش در تبریز به وقوع پیوسته بود که در جریان آن ۱۶تن کشته میشوند. اما دست آخر انبارهای غله به تصرف مردم در میآید. گزارشهای کنسولگران خارجی در ایران گواهی میدهد که به سبب ممنوعیت شرعی بالا زدن حجاب معمول زنان آن دوره (برقع و نقاب)، زنان پیشگام مبارزه علیهی احتکار نان بودند و در چندین شورش و اعتراض اقدام به اعدام گندم داران، در تنور افکندن نانوایان کم فروش و ضرب و شتم رؤسای انبار غله کردند. چهرهی برجستهی این اعتراضات، زنی بود به نام «زینب پاشا» که به همراه ۳هزار زن دیگر چوب به دست در بازار راه افتاده و کسبه را مجبور به راهپیمایی کرده بودند.
در همین زمینه
شورش زمان پهلوی
اما سومین جلوهی سیاسی «نان» در تحولات ایران معاصر به آذر ماه ۱۳۲۱بر میگردد. تورم پول ناشي از چاپ بیرويه اسكناس، ارسال غله محصول ايران به شوروی جنگ زده و سودجويی چند معاملهگر با احتكار خواربار مورد نياز مردم و افزودن موادی ديگر به آرد و نامرغوب شدن نان مصرفی، تهران را در ۱۷آذر ۱۳۲۱دچار یک شورش بزرگ کرد که به «شورش نان» شهرت یافت. در جریان این شورش مردم به داخل مجلس ریختند، تعدادی از نمایندگان را کتک زدند و حتی منزل نخست وزیر وقت (قوام السلطنه) را نیز از غارت در امان نگذاشتند.
شعار معروف «نون و پنیر و پونه، قوام ما گشنمونه» ورد زبان مردم پایتخت بود. سرانجام به دستور قوام، سپهبد امیر احمدی دست به سرکوب گستردهی مردم زد و تمامی روزنامههای پایتخت بسته شدند تا امکان انعکاس این ماجرا را نداشته باشند.
دیدیم که در جریان این شورشها به سبب ساختار خانوادهی ایرانی و محوریت نقش زنان در آن به عنوان تأمینکنندهی غذا، آنچنان که شاید پنداشته میشود که آنان نقش یک عنصر ستمپذیر را درونی کرده باشند، مبادرت به مبارزهی رادیکال کرده و حکومت را بهعقب نشاندند.
باری این حضور زنان در عرصهی مبارزه بر سر «نان» شاید از آن درسهای تاریخی است که مفهوم «شورش نان» را از بار منفی جامعهشناسانهاش به معنی هجوم کور فرودستان به قصد غارت و ویرانی بهدرآورد و از آن همچون یک واکنش حساب شدهی مردمی به فشار روزافزون حاکمیت اعادهی حیثیت کند.
پس گرانی نان فرصتی است مثل افزایش قیمت بنزین برای مردم تا آتش خشم خود بر خرمن نیم سوز شده حکومت بکشند و این عامل نهایی مصیبت و ویرانی را برای همیشه محو سازند.







