چگونه اقتصاد جنگ‌زده و سیاست‌های ساختاری رژیم ایران چشم‌انداز توسعه را نابود کرده‌اند؟
در تاریخ ایران، بسیاری از کاروان‌ها هنگام عبور از کویر نه به دلیل کمبود آب یا آذوقه، بلکه به دلیل گم کردن مسیر نابود می‌شدند. تا زمانی که ستاره راهنما در آسمان دیده می‌شد، کاروان می‌توانست با دشواری‌ها کنار بیاید. اما هنگامی که افق گم می‌شد و مقصد نامعلوم می‌ماند، ترس و سردرگمی بیش از تشنگی و خستگی جان مسافران را می‌گرفت. اقتصاد نیز چنین است؛ ملت‌ها تنها با کمبود منابع آسیب نمی‌بینند، بلکه زمانی وارد چرخه فرسایش می‌شوند که آینده از برابر چشمانشان محو شود.
امروز «بی‌آیندگی در اقتصاد ایران» به یکی از عمیق‌ترین بحران‌های اجتماعی و اقتصادی کشور تبدیل شده است. جنگ، تورم، رشد افسارگسیخته نقدینگی، سقوط ارزش پول ملی و تداوم نااطمینانی، نه‌تنها معیشت مردم را تحت فشار قرار داده، بلکه توان برنامه‌ریزی برای فردا را نیز از خانوارها، سرمایه‌گذاران و جوانان گرفته است.
جنگ؛ تشدیدکننده بحران‌های انباشته
جنگ به‌تنهایی علت مشکلات اقتصادی ایران نیست، اما می‌تواند تمامی ضعف‌های ساختاری را تشدید کند. اقتصاد ایران پیش از بحران‌های اخیر نیز با تورم مزمن، کسری بودجه، فرسودگی زیرساخت‌ها و کاهش سرمایه‌گذاری روبه‌رو بود. در چنین شرایطی، هر تنش نظامی یا امنیتی به افزایش نااطمینانی و خروج سرمایه منجر می‌شود.
بیشتر بخوانید
نااطمینانی اقتصادی باعث می‌شود فعالان اقتصادی برنامه‌های توسعه‌ای خود را متوقف کنند. سرمایه‌گذار به جای ساخت کارخانه، به دنبال حفظ ارزش دارایی خود می‌رود. جوانان نیز به جای برنامه‌ریزی برای کارآفرینی، مهاجرت را به عنوان راه نجات انتخاب می‌کنند. نتیجه این روند، کاهش تولید، افت اشتغال و عمیق‌تر شدن رکود اقتصادی است.
اقتصاددانان سال‌هاست هشدار می‌دهند که رشد اقتصادی بدون ثبات سیاسی و نهادی امکان‌پذیر نیست. اما ساختار قدرت در رژیم ایران همواره اولویت را به ملاحظات ایدئولوژیک و امنیتی داده و توسعه اقتصادی را به حاشیه رانده است. به همین دلیل، هر بحران خارجی به سرعت به بحرانی اقتصادی و اجتماعی تبدیل می‌شود.
انفجار نقدینگی و سقوط ارزش پول ملی
یکی از مهم‌ترین نشانه‌های بی‌آیندگی در اقتصاد ایران، رشد بی‌سابقه نقدینگی و پایه پولی است. آمارهای منتشرشده نشان می‌دهد که نقدینگی و پایه پولی در سال ۱۴۰۴ جهش کم‌سابقه‌ای را تجربه کرده‌اند. این روند به معنای تزریق پول بدون پشتوانه به اقتصاد و کاهش بیشتر ارزش پول ملی است.
زمانی که رژیم ایران قادر به تامین منابع مالی خود از مسیرهای پایدار نیست، به بانک مرکزی و چاپ پول متوسل می‌شود. این سیاست شاید در کوتاه‌مدت بخشی از کسری بودجه را پنهان کند، اما در بلندمدت به تورم، کاهش قدرت خرید و فقیرتر شدن جامعه منجر می‌شود.
شهروندان ایرانی هر روز شاهد کوچک‌تر شدن سفره‌های خود هستند. حقوق و دستمزدها از تورم عقب می‌مانند و پس‌اندازهای سال‌ها کار و تلاش در مدت کوتاهی ارزش خود را از دست می‌دهد. در چنین فضایی، اعتماد عمومی به آینده اقتصاد از میان می‌رود و رفتارهای کوتاه‌مدت جایگزین سرمایه‌گذاری‌های مولد می‌شود.
اقتصاد نااطمینانی و فرار از آینده
بی‌آیندگی در اقتصاد ایران بیش از هر چیز در رفتار نسل جوان قابل مشاهده است. جوانی که نمی‌تواند ارزش درآمد خود را پیش‌بینی کند، توان خرید مسکن ندارد و از آینده شغلی خود مطمئن نیست، انگیزه‌ای برای ماندن و سرمایه‌گذاری در کشور نخواهد داشت.
نااطمینانی فقط به بازارها آسیب نمی‌زند؛ بلکه سرمایه اجتماعی را نیز فرسوده می‌کند. هنگامی که مردم نسبت به آینده بدبین شوند، مصرف کاهش می‌یابد، سرمایه‌گذاری افت می‌کند و حتی تصمیم‌های مهم زندگی به تعویق می‌افتد. ازدواج، فرزندآوری، راه‌اندازی کسب‌وکار و خرید دارایی‌های مولد همگی تحت تاثیر این فضای مبهم قرار می‌گیرند.
در چنین شرایطی، توافق‌های مقطعی یا آتش‌بس‌های شکننده نیز نمی‌توانند به سرعت اعتماد ازدست‌رفته را بازگردانند. اقتصاد همانند یک کشتی بزرگ است که تغییر مسیر آن زمان می‌برد. اما مسئله ایران فراتر از یک بحران کوتاه‌مدت است. مشکل اصلی در ساختار حکمرانی و نبود ثبات نهادی ریشه دارد.
ریشه بحران؛ ساختاری که توسعه را ناممکن کرده است
برخی تحلیلگران تلاش می‌کنند مشکلات اقتصادی را صرفاً به تحریم یا جنگ نسبت دهند. این عوامل بدون تردید اثرگذار هستند، اما نمی‌توانند توضیح‌دهنده دهه‌ها تورم مزمن، فساد گسترده، فرار سرمایه و عقب‌ماندگی توسعه باشند.
واقعیت این است که اقتصاد ایران سال‌هاست در اسارت ساختاری قرار دارد که توسعه را اولویت خود نمی‌داند. رژیم ایران منابع ملی را در مسیرهایی هزینه کرده که بازده اقتصادی و اجتماعی نداشته‌اند. همزمان، نهادهای مستقل تضعیف شده‌اند و فضای رقابتی برای بخش خصوصی واقعی از بین رفته است.
نتیجه چنین ساختاری، اقتصادی است که در برابر هر شوک خارجی آسیب‌پذیر است. جنگ، تحریم یا بحران‌های منطقه‌ای تنها پرده از ضعف‌هایی برمی‌دارند که سال‌ها در زیر پوست اقتصاد انباشته شده‌اند.
بی‌آیندگی در اقتصاد ایران محصول یک تصمیم اشتباه یا یک سیاست مقطعی نیست. این وضعیت حاصل دهه‌ها حکمرانی ناکارآمد، بی‌ثباتی نهادی و اولویت دادن به اهداف سیاسی بر منافع ملی است. تا زمانی که این ساختار تغییر نکند، تورم، نااطمینانی و فقر همچنان بازتولید خواهند شد و جامعه بیش از پیش از آینده فاصله خواهد گرفت.
آرمین بهاری
منابع
- اکوایران، گزارش نقدینگی و پایه پولی، ۲۵ خرداد ۱۴۰۵
- جهان صنعت، سیاست‌های اقتصادی فقرآفرین دولت، ۲۸ خرداد ۱۴۰۵
- تجارت فردا، بررسی نااطمینانی‌ها در اقتصاد ایران، ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۵
- تجارت فردا، دو چالش جدی پیش روی تفاهم ایران و آمریکا از نگاه مسعود نیلی، ۳۰ خرداد ۱۴۰۵
- تجارت فردا، بررسی الزامات بازسازی و احیای اقتصاد ایران، ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۵
- ایبنا، نسخه‌ای برای ایران پساجنگ، ۲۴ خرداد ۱۴۰۵
- جهان صنعت، توافق پایان تورم نیست، ۲۵ خرداد ۱۴۰۵
