شیخ محمد خیابانی سرداری از سربداران جنبش مشروطه
در ۲۲ شهریور سال ۱۲۹۹ هجری شمسی شیخ محمد خیابانی از سرداران جنبش مشروطه خواهی مردم ایران به شهادت رسید.
شیخ محمد خیابانی در سال ۱۲۵۹ هجری شمسی در شهر شبستر استان آذربایجان دیده به جهان گشود.
پدر شیخ محمد خیابانی؛ حاج عبدالحمید از بازرگانان بنام شبستر بود. وی پس از تحصیلات ابتدایی، فقه و اصول را تا نزدیکی مرحله اجتهاد آموخت و مدتی نیز به تحصیل حکمت، طبیعیات و ادبیات مشغول شد.
زندگی خیابانی با تاسیس انجمن ایالتی تبریز وارد مرحله جدیدی شد.
شیخ محمد خیابانی در دوران انقلاب مشروطه در دفاع از شهر تبریز نقش فعالی داشت و در سن ۳۰ سالگی به عنوان نماینده مردم آذربایجان به مجلس دوم شورای ملی راه یافت. [شیخ محمد خیابانی : یا بمیرید! یا ایران را آزاد کنید! + ویدئو]
خیابانی در دوره مجلس چهارم شورای ملی نیز از سوی مردم تبریز انتخاب شد اما نتوانست در مجلس چهارم شرکت کند.
به عنوان اولین حرکت اساسی، شیخ محمد خیابانی از مخالفان اولتیماتوم روسیه در مجلس دوم شورای ملی بود و با نطق معروفی که در آن زمان در سبزه میدان تهران کرد مورد محبوبیت مردم تهران واقع شد.
در پی این سخنرای وثوق الدوله در پی دستگیری خیابانی بر آمد و خیابانی مجبور شد مدتی را به خراسان مهاجرت کند.
شیخ محمد خیابانی و اشغال تبریز توسط عثمانی
شیخ محمد خیابانی از مخالفان اشغال تبریز به دست قوای عثمانی بود و به دلیل مخالفت‌هایش توسط قوای عثمانی دستگیر و مدتی را در زندان ارومیه زندانی گشت.
پس از آنکه قرارداد خائنانه و وطن فروشانه ۱۹۱۹ امضاء شد خیابانی با آن نیز به مخالفت برخاست و در تبریز دست به قیام زد.
خیابانی آذربایجان را به حکم سنت پیشتازی‌اش در آزادی ایران آزادیستان نامگذاری کرد و اعلام کرد تبریز می‌خواهد حاکمیت به دست ملت باشد. [قیام شیخ محمد خیابانی و «دولت آزادیستان»]
تمام ملت ایران فعلا با زبان حال خود این تقاضا را می‌نماید هرگاه تهران از قبول این نظریه سرپیچی کند ما با اصول رادیکالیسم ایران را تجدید بنا خواهیم نمود.
خیابانی افزود ما می‌گوییم حاکمیت دمکراسی باید در سراسر ایران جاری شود اهالی ایالات و ولایات باید رای خود را آزادانه اظهار دارند و برای مدافعه‌ی این حق آخرین مرحله مردن است و مردن در این راه را ما بر زندگی بیشرمانه ترجیح می‌دهیم.
شیخ محمد خیابانی و مشروطه
خیابانی یکی از برجسته‌ترین رهبران نهضت مشروطه خواهی مردم ایران و از پیشوایان اندیشه‌های نوین در غرب آسیا بود.
خیابانی درباره اهمیت کلیدی ایران و انقلاب مشروطه مردم ایران گفته بود فراموشتان نشود که ایران مرکز سیاست آسیاست.
خیابانی از مجاهدان صدر مشروطه و از یاران علی موسیو و ستارخان رهبر جنبش مشروطه بود.
خیابانی توسط علی مسیو و با شایستگی‌هایی که از خود نشان داد به عضویت انجمن ایالتی آذربایجان درآمد.
وی در جریان محاصره تبریز در عداد مدافعان شهر تبریز بود و به علت صلاحیت‌هایی که داشت به رغم جوانی نسبت به سایر سران جنبش، بارها از سوی انجمن ایالتی تبریز برای مذاکره با عین الدوله برگزیده شد.
مخالفت خیابانی با قرارداد ۱۹۱۹
خیابانی در پی انعقاد قرارداد خائنانه ۱۹۱۹، جنبش نیروهای دمکراتیک را در تبریز به وجود آورد.
خیابانی در آذر سال ۱۲۹۶ با افشای خیانت وثوق الدوله و قوام و سایر همراهانشان در این قرارداد، در یک سخنرانی در تبریز بار دیگر پرچم انقلاب مشروطه را در آذربایجان برافراشت.
این حرکت خیابانی سرانجام با کارشکنی‌های شاه و استعمار و مزدوران و خائنان داخلی در ۲۲ شهریور سال ۱۲۹۹ منجر به قتل و شهادت خیابانی شد.
خیابانی بعد از اعلام غیر قانونی شدن حزب دمکرات آذربایجان از سوی وثوق الدوله به تبریز رفت و در ۱۷ فرودین سال ۱۲۹۹ در تبریز دست به قیام زد.
۲ روز بعد از این قیام خیابانی شهر تبریز را آزاد ساخت و دولت آزادی ستان را در این شهر برقرار نموده و این قیام را به مدت ۵ ماه ادامه داده و رهبری آن را بر عهده گرفت.
در نیمه شب ۲۲ شهریور ۱۲۹۹ در حالی که مخفیگاه شیخ محمد خیابانی در تبریز به دست قزاقان به سرکردگی مخبر السلطنه به محاصره در آمده بود پس از ساعات متمادی درگیری و نبرد و در سن ۴۱ سالگی به شهادت رسید.
خیابانی در هنگام شهادت فریاد زد «ای آزادی خواهان که عهد و میثاق بسته‌اید یا بمیرید و یا ایران را آزاد کنید».
