واکاوی پیوند اقتصاد سیاسی رانتی و جامعهشناسی فاجعه در ایرانِ امروز
چکیده: مفهوم «ترومای جمعی» که از مطالعه فجایع زیستمحیطی و انسانی سر برآورد، امروز به کلیدواژهای اساسی برای درک وضعیت پیچیده جامعه ایران تبدیل شده است. همنشینی اقتصاد رانتی و نابرابرساز با توالی بحرانهای سیاسی، اقتصادی و امنیتی، جامعه ایران را در وضعیتی کمسابقه قرار داده است؛ وضعیتی که به باور کارشناسان، به جای تسلیم و درماندگی، بستر را برای شکلگیری جنبشهای اجتماعی نوین مهیا میکند.
مفهوم «تروما» در ادبیات کلاسیک علوم انسانی، بیش از هر چیز با نام اریک اریکسون، روانکاو برجسته، گره خورده است؛ متفکری که آسیبهای روانی را در چارچوب اختلال در رشد «من» (Ego) و بحران هویت فردی تحلیل میکرد. اما در دهه ۱۹۷۰ میلادی، فرزند او، کای اریکسون، جامعهشناس آمریکایی، با مطالعه پیامدهای فاجعه شکستن سد زغالسنگ در دره «بوفالو کریک»، افق تازهای در این حوزه گشود. او دریافت که برخلاف ترومای فردی که روان یک شخص را هدف میگیرد، «ترومای جمعی» (Collective Trauma) ضربهای است که به بافتار یک جامعه وارد میشود؛ ضربهای که حتی با جبران خسارتهای مالی نیز التیام نمییابد، زیرا پیوندهای اجتماعی، حس تعلق، امنیت و اعتماد عمومی را از هم میپاشد. از منظر کای اریکسون و همچنین متخصصان انجمن روانشناسی آمریکا، ترومای جمعی زمانی رخ میدهد که یک فاجعه -بهویژه فجایع انسانساز و سیستماتیک- نه تنها یک نسل را دچار شوک و بیحسی عاطفی میکند، بلکه از طریق ساختارهای نابرابر و بیعدالتیهای مستمر، از نسلی به نسل دیگر منتقل میشود و تا زمانی که مسببان آن در برابر عدالت قرار نگیرند، چون زخمی باز در جان جامعه باقی میماند.

در سپهر اجتماعی و سیاسی ایران معاصر، این مفهوم از یک نظریه انتزاعی فراتر رفته و به واقعیت ملموس زیست روزمره تبدیل شده است. در همایش «زمانه ناپایدار» که از سوی انجمن علمی روانپزشکان ایران برگزار شد، حسین راغفر (اقتصاددان) و سعید مدنی (جامعهشناس) با ترکیب دیدگاههای اقتصاد سیاسی و جامعهشناسی فاجعه، از دیدگاه خود تصویری از چرایی شکلگیری ترومای جمعی در ایران و چشمانداز واکنشهای اجتماعی به آن ترسیم کردند. این دو تحلیلگر حکومتی نشان میدهند که جامعه ایران چگونه از یک سو در چنگال «اقتصاد غارت» گرفتار است و از سوی دیگر، در دل «توالی تروماها»، آبستن جنبشهای اجتماعی نوینی است.
اقتصاد غارت و زخمزنی سیستماتیک
حسین راغفر ریشه اصلی ترومای جمعی در ایران را نه در یک حادثه مقطعی، بلکه در ساختار «اقتصاد سیاسی نابرابرساز» جستوجو میکند؛ ساختاری که او از آن با عنوان «ترومای سیستماتیک اجتماعی» یاد میکند. در این چارچوب، عامل آسیبزا خودِ سیستم است که به صورت مستمر و ساختاری بر پیکره جامعه زخم میزند و همزمان سازوکارهایی را برای پنهانسازی و عادیسازی این رنج به کار میگیرد. به باور راغفر، وقتی منابع ملی و درآمدهای ارزی به جای تولید و رفاه همگانی، در اختیار یک اقلیت رانتی قرار میگیرد و اقتصاد ملی به گروگان شبکههای قدرت درمیآید، جامعه با شکافی عمیق و تحقیرآمیز روبهرو میشود.
تجلی عینی این اقتصاد غارت را میتوان در تضادهای تکاندهنده امروز ایران دید: در شرایطی که کشور در وضعیت جنگی و بحران معیشتی قرار دارد و تورم مواد غذایی از مرز صد درصد گذشته است، از یک سو شاهد واردات خودروهای چند ده میلیاردی و نمایش اشرافیت بیمحابای طبقه رانتخوار هستیم و از سوی دیگر، میلیونها شهروند در صفهای مرغ یارانهای میایستند یا برای بقا در سطلهای زباله جستوجو میکنند. راغفر با استناد به نظریه «مصرف تجملی» تورستن وبلن توضیح میدهد که این نمایش ثروت نامشروع، تنها یک نابرابری اقتصادی نیست، بلکه به «ترومای تحقیر» و «محرومیت نسبی» دامن میزند. فرودستان و طبقات متوسط که از طریق تلاش و سختکوشی قادر به ارتقای منزلت خود نیستند، در مواجهه با طبقهای که ثروت را از مسیر فساد و رانت انباشته است، دچار احساس پستشدگی و طرد اجتماعی میشوند.

این وضعیت در نظام آموزشی و بازار کار به اوج خود میرسد و به «ترومای ساختاری غیاب» میانجامد. راغفر تفاوت ظریفی میان «فقدان» و «غیاب» قائل میشود: فقدان به معنای از دست دادن فرصتی است که زمانی وجود داشته، اما غیاب به معنای تجربهای است که اساساً هرگز خلق نشده است. امروز نزدیک به یک میلیون دانشآموز از تحصیل بازماندهاند و نیمی از رتبههای برتر کنکور از آنِ دهک دهم جامعه است؛ در حالی که طبقات محروم عملاً از دانشگاههای برتر حذف شدهاند. کالاییسازی آموزش و بیکاری گسترده جوانان، وعده «آینده بهتر از طریق تحصیل و تلاش» را ابطال کرده است. نتیجه این امر، «بحران هویت» و «ترومای گسست و تهیشدگی» در نسل جوان است؛ نسلی که نه شغلی برای هویتیابی دارد و نه افقی برای برنامهریزی آینده، و لاجرم یا در درون تهی میشود یا راه مهاجرت و گسست از سرزمین مادری را در پیش میگیرد.
توالی تروماها و سهگانه وضعیت کنونی ایران
اگر راغفر ریشههای ساختاری و اقتصادی این زخم جمعی را میکاود، سعید مدنی به عنوان جامعهشناس وابسته به باند اصلاحاتی، به واکاوی وضعیت کنونی جامعه ایران در مواجهه با این آسیبها و نحوه واکنش به آنها میپردازد. مدنی معتقد است که جامعه ایران از دهه ۱۳۹۰ به این سو وارد دوران «توالی تروماها و بحرانها» شده است. در چنین جامعهای، تروما دیگر یک استثنا نیست، بلکه به یک «قاعده اجتماعی» تبدیل شده است.

به تحلیل مدنی، درک وضعیت امروز ایران بدون توجه به سه ویژگی بنیادین این جامعه ممکن نیست: نخست، قرار گرفتن در معرض تهدیدات دائمی و چندلایه (نظامی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی) که سایه جنگ، بمباران و خشونت را بر سر زندگی روزمره گسترده است؛ دوم، «جنبشی بودن» جامعه ایران که از دهه ۱۳۷۰ آغاز شده و باعث میشود نارضایتی از یک امر ذهنی فراتر رفته و در چرخهای مداوم به کنش و اعتراض اجتماعی تبدیل شود؛ و سوم، حساسیت به تهدیدات خارجی که در مقاطعی به نوعی درونگرایی و محافظهکاری ناشی از «وجدان عمومی» (به تعبیر امیل دورکیم) منجر میشود تا جامعه خود را در برابر بیگانه حفظ کند.
بیشتر بخوانید
نظام تدبیر در ایران آینده؛ از ضعف حکمرانی تا دولت توسعهگرا – فصل پنجاه و ششم
ترکیب این سه ویژگی باعث شده که جامعه ایران امروز در وضعیتی فوقالعاده پیچیده و سهگانه قرار گیرد؛ جامعهای که همزمان:
۱. در معرض تروماست: با نگرانی و انتظار سنگین ناشی از تهدید حملات نظامی و ابرتورمهای پیشرو دستوپنجه نرم میکند.
۲. درون تروماست: هماکنون در میانه میدان ویرانی اقتصادی، تورم افسارگسیخته و پیامدهای جنگ قرار دارد و ناگزیر از تحمل ضربات آن است.
۳. در وضعیت پس از تروماست: در حال پردازش و واکنش نشان دادن به شوکهای واردشده (همچون اعتراضات دیماه پس از جنگ دوازدهروزه) است.

دوگانه انفعال یا خیزش؛ منطق جنبشهای در تقدیر
پرسش کلیدی در تحلیل سعید مدنی این است که جامعهای با این حجم از زخمهای انباشته و درگیر در وضعیت سهگانه تروما، به کدام سو حرکت خواهد کرد؟ مدنی تفاوت مهمی میان روان فردی و پویایی اجتماعی قائل است: ناامیدی در سطح فردی ممکن است انسان را به بنبست و حتی خودکشی بکشاند، اما جامعه هرگز خودکشی نمیکند؛ بلکه در برابر ناامیدی، «تغییر سویه امید» میدهد.
از منظر مدنی، جامعه در دوران پس از تروما با دو مسیر یا دو واکنش متضاد روبهروست. مسیر نخست، «رویکرد منفی» است که در قالب تسلیم، انفعال و «درماندگی آموختهشده» بروز مییابد. خستگی ناشی از سرکوب و تداوم بحرانها میتواند جامعه را به درونگرایی بیمارگونه سوق دهد که حاصل آن افزایش شدید آسیبهای اجتماعی، افسردگی جمعی، اعتیاد و مراجعه فزاینده به روانپزشکان است.
اما مسیر دوم، «رویکرد مثبت» به تروماست؛ رویکردی که مدنی آن را با تجربه ویکتور فرانکل و نظریه «معنادرمانی» (لوگوتراپی) مقایسه میکند. در این نگاه، مواجهه با رنج و فاجعه به بازبینی بنیادین خویشتن و جهان پیرامون، افزایش آگاهی، شکلگیری هویت مقاوم و ارتقای اراده جمعی منجر میشود. در مقیاس اجتماعی، این رویکرد مثبت خود را در قالب «اعتراضات و جنبشهای اجتماعی» نشان میدهد؛ تلاشی سازمانیافته برای تغییر وضعیت موجود و مقابله با عوامل ایجادکننده تروما.
ارزیابی نهایی مدنی از وضعیت امروز ایران، غلبه همین رویکرد مثبت بر انفعال است. ویژگی جنبشی جامعه ایران و حضور مداوم عوامل ساختاری نارضایتی (نابرابری، بیکاری و تبعیض) در زندگی روزمره، اجازه نمیدهد که جامعه به طور کامل در درماندگی فرو برود. نکته مهم تحلیل مدنی آن است که میان «رشد جنبشهای اجتماعی» و «کاهش آسیبهای اجتماعی» رابطهای معکوس برقرار است؛ بدین معنا که هر زمان جامعه از طریق کنشگری جمعی و اعتراض به سمت تغییر وضعیت حرکت میکند، از درونگرایی آسیبزا فاصله میگیرد و انرژی روانی خود را به جای تخریب خویشتن، صرف مطالبهگری میکند. افزون بر این، کاهش یا منتفی شدن سایه تهدید خارجی، محافظهکاری ناشی از ترس را از میان برمیدارد و جامعه را در پیگیری مطالباتش رادیکالتر و مصممتر میسازد.
زخمهای امروز، جنبش های فردا
پیوند زدن دیدگاههای کای اریکسون با تحلیلهای حسین راغفر و سعید مدنی، تصویری شفاف از منطق تحولات اجتماعی امروز ایران به دست میدهد. جامعه ایران از یک «ترومای سیستماتیک» رنج میبرد که ریشه در اقتصاد رانتی، غارت منابع ملی و تحقیر روزمره اکثریت جامعه دارد؛ ترومایی که آینده نسل جوان را به غیاب کشانده است. با این حال، در دل این توالی بحرانها، جامعه ایران نه تنها تسلیم درماندگی نشده، بلکه با تکیه بر ظرفیتهای جنبشی خود، تروما را به بستری برای آگاهی و همبستگی تبدیل کرده است. تا زمانی که ساختارهای نابرابرساز پابرجا باشند و عدالت اجتماعی محقق نشود، زخمهای جمعی التیام نخواهند یافت؛ اما همین زخمهای مشترک، موتور محرک جنبشهای اجتماعی پیشِ رو در ایران خواهند بود که برای بازپسگیری کرامت، هویت و آینده از دست رفته به میدان میآیند.
آرمین بهاری
منابع
- اریک اریکسون: چرخه زندگی کامل شد (۱۹۷۸ The Life Cycle Completed)
- کای اریکسون: همهچیز در مسیرش (Everything in Its Path -1976). این اثر که برنده جوایز معتبر انجمن جامعهشناسی آمریکا شد، به ویرانی یک جامعه محلی در پی سیل بوفالو کریک میپردازد.
- سعید مدنی: جامعه ایران، هم در معرض تروماست، هم دچار تروماست و هم در وضعیت بعد از تروما قرار دارد / حسین راغفر: در جامعه ایران، هر سه شکل ترومای اجتماعی را شاهدیم – اعتماد ۱۴۰۵/۸/۱۹







