از قطعنامه ۵۹۸ تا برجام؛ چرا توافق‌های مقطعی الزاماً به تغییر راهبردی و صلح پایدار منجر نشده‌اند؟
هرگاه تنش میان رژیم ایران و قدرت‌های خارجی به نقطه بحرانی رسیده، مسیر مذاکره نیز دوباره فعال شده است. میانجی‌ها وارد عمل شده‌اند، گفت‌وگوها آغاز شده و در برخی موارد حتی توافق‌هایی نیز به امضا رسیده است. اما تجربه چهار دهه گذشته نشان می‌دهد که میان «مذاکره» و «صلح پایدار» فاصله‌ای جدی وجود دارد.
رژیم ایران اصل گفت‌وگو را هیچ‌گاه به‌طور کامل رد نکرده است. از پذیرش قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت سازمان ملل در سال ۱۳۶۷ تا مذاکرات هسته‌ای و توافق برجام در سال ۱۳۹۴، نمونه‌های متعددی وجود دارد که حکومت برای عبور از بحران وارد مذاکره شده است. با این حال، در بسیاری از این مقاطع، پس از پایان مرحله مذاکرات، عناصر اصلی سیاست امنیتی و منطقه‌ای نظام بدون تغییر باقی مانده‌اند. همین مسئله، پرسش اصلی این یادداشت را شکل می‌دهد: چرا توافق‌های سیاسی لزوماً به صلح پایدار منجر نشده‌اند؟
تفاوت میان مذاکره و صلح
بیشتر بخوانید
از «تسلیم‌نامه» تا «توافق عزتمندانه»؛ سپاه چگونه روایت شکست را بازخوانی می‌کند؟
در سیاست بین‌الملل، مذاکره یک ابزار برای مدیریت اختلاف است؛ اما صلح پایدار یک انتخاب راهبردی است. مذاکره می‌تواند برای کاهش فشار، جلوگیری از درگیری یا حل یک موضوع مشخص انجام شود، بدون آنکه همه طرف‌ها در نگاه خود به امنیت، منافع ملی و روابط خارجی تغییر ایجاد کنند.
به همین دلیل، رفتار دولت‌ها را نمی‌توان فقط از روی توافق‌های امضاشده سنجید؛ بلکه باید دید پس از توافق، آیا راهبردهای اصلی آنها تغییر کرده است یا نه.
بررسی رفتار رژیم ایران در چهار دهه گذشته نشان می‌دهد که حکومت در دوره‌های مختلف، میان انعطاف تاکتیکی و حفظ اصول امنیتی خود تفکیک قائل شده است. به بیان دیگر، مذاکره در بسیاری از موارد برای حل یک بحران مشخص پذیرفته شده، اما به معنای تغییر در جهت‌گیری‌های اصلی نظام تلقی نشده است.
«نرمش قهرمانانه»؛ مذاکره بدون تغییر راهبرد
یکی از نمونه‌های روشن، مذاکرات هسته‌ای است. پیش از آغاز مذاکراتی که بعدها به توافق برجام انجامید، خامنه‌ای از مفهوم «نرمش قهرمانانه» استفاده کرد. او در عین حمایت از مذاکره، تأکید داشت که این انعطاف به معنای تغییر در اصول و اهداف نظام نیست.
این موضع، نشان‌دهنده یک تفکیک مهم بود: امکان تغییر در روش، بدون تغییر در راهبرد.
پس از امضای برجام نیز مقام‌های ارشد رژیم ایران بارها اعلام کردند که این توافق تنها به موضوع هسته‌ای مربوط است و سیاست‌های منطقه‌ای، توان موشکی و رویکرد دفاعی رژیم را در بر نمی‌گیرد. از نگاه حامیان حکومت، این مسئله نشانه حفظ منافع ملی و امنیت کشور بود؛ اما منتقدان معتقد بودند:که وقتی یک توافق تنها یک حوزه محدود را شامل شود و سایر حوزه‌های اختلافی بدون تغییر باقی بمانند، احتمال بازگشت تنش همچنان وجود خواهد داشت.
از پایان جنگ تا بحران‌های امروز
پذیرش قطعنامه ۵۹۸ نیز نمونه دیگری از رابطه پیچیده میان توافق و تغییر راهبرد است. در سال ۱۳۶۷، خمینی قطعنامه سازمان ملل را پذیرفت؛ تصمیمی که خود او آن را با تعبیر «نوشیدن جام زهر» توصیف کرد.
این تصمیم به پایان جنگ هشت‌ساله ایران و عراق انجامید، اما پس از آن، سیاست‌های امنیتی و منطقه‌ای رژیم ایران همچنان بر افزایش توان بازدارندگی و گسترش نفوذ منطقه‌ای بخصوص در عراق استوار ماند. هرگز با عراق توافق صلح امضا نکرد و هرگز دست از دخالت در عراق برنداشت.
این تجربه نشان می‌دهد که پایان یک بحران مشخص، الزاماً به معنای تغییر در منطق کلی سیاست‌گذاری نیست. یک حکومت می‌تواند برای پایان دادن به یک رویارویی، توافقی را بپذیرد، اما هم‌زمان چارچوب امنیتی خود را حفظ کند.
مقاومت یا صلح؛ اختلاف بر سر تعریف امنیت
در ماه‌های اخیر، هم‌زمان با مطرح شدن دوباره موضوع کاهش تنش و مذاکرات، برخی مقام‌های رسمی رژیم ایران بر ادامه سیاست «مقاومت» تأکید کرده‌اند. شماری از امام‌جمعه‌ها نیز در سخنان خود اعلام کرده‌اند که هزینه مقاومت را کمتر از هزینه عقب‌نشینی و تسلیم می‌دانند.
برای کارشناسان بیگانه از مسایل ایران این راهبرد کمی شگفت انگیز است. چرا رژیم خطر درگیری فوری با غرب و حتی ابرقدرت اول دنیا را به جان می خرد اما کدام ترس امنیتی باعث می‌شود که به صلح تن ندهد؟
واقعیت این است که که پس از دو جنگ بین رژیم و امریکا (جنگ ۱۲روزه و جنگ۴۰روزه) این واقعیت اثبات شد که رژیم ولایت فقیه چندان نگرانی و ترس از جنگ خارجی ندارد.
کما اینکه شماری از نمایندگان کنگره آمریکا و کارشناسان برجسته سیاست خارجی هچنین نمایندگان پارلمان‌های اروپا و بریتانیا هشدار دادند که بمباران و حذف چند مقام ارشد، به‌تنهایی به تغییر پایدار حاکمیت در ایران منجر نمی‌شود. جانا هیز، نماینده مجلس نمایندگان آمریکا، اعلام کرد حملات نظامی به تغییر پایدار رژیم نخواهد انجامید؛ جرولد ندلر نیز هشدار داد که تلاش برای تغییر رژیم از مسیر جنگ می‌تواند به رویارویی طولانی مشابه عراق تبدیل شود. کارشناسان مؤسسه بروکینگز نیز تأکید کرده‌اند که شبکه گسترده سپاه، نهادهای امنیتی و اقتصادی حکومت با حملات هوایی به‌سادگی از میان نمی‌رود و حتی ممکن است بقای حاکمیت با سرکوب شدیدتر همراه شود.
در هفته‌های اخیر ه دنیا شاهد بود، آتش بس میان رژیم و آمریکا را رژیم با زدن سه کشتی در تنگه هرمز نقض کرد. زیرا رژیم جنگ را سدی در مقابل قیامهای مردم میداند و از جنگ خارجی نه تنها ترسی ندارد، بلکه استقبال می‌کند و با راه انداختن دود و دم و آمارهای دروغین، قدرت خود را به رخ دیگران می‌کشد.
بنابراین، تجربه چهار دهه گذشته نشان می‌دهد که جنگ، در شکل متعارف آن،تهدیدی برای بقای رژیم نبوده است. همان‌گونه که در جنگ هشت‌ساله ایران و عراق تبدیل به پوشش مشروع برای سرکوب، تشدید اختناق، سرکوب مخالفان، امنیتی‌کردن جامعه شد. از همین رو، تجربه تاریخی ۴ دهه با رژیم ولایت فقیه نشان می‌دهد که صرف توقف درگیری‌های نظامی یا امضای توافق‌های سیاسی، به‌تنهایی صلح پایدار ایجاد نمی‌کند. صلح پایدار زمانی معنا پیدا می‌کند که مردم ایران بتوانند درباره سرنوشت خود آزادانه تصمیم بگیرند و حاکمیتی پاسخگو و مبتنی بر رأی مردم شکل بگیرد. بر همین مبنا، مقاومت ایران سال‌هاست شعار «صلح و آزادی» را به‌عنوان راهبرد خود مطرح کرده است؛ شعاری که بر این باور استوار است که آزادی و حاکمیت مردم، پیش‌شرط صلحی پایدار است. تا زمانی که ساختار استبدادی و سیاست صدور تروریسم و جنگ افروزی پابرجا باشد، هیچ توافقی حتی اگر بتواند تنش را برای مدتی کاهش دهد،قادر نخواهد بود صلحی ماندگار و باثبات برای ایران و منطقه به ارمغان بیاورد..
