تهران؛ کلان‌شهری در محاصره حاشیه‌نشینی، فقر و تورم و گرانی
چرا حاشیه‌نشینی در تهران گسترش یافته است؟ بررسی بحران مسکن، نابرابری اجتماعی، کمبود آب، فرونشست زمین و پیامدهای توسعه نامتوازن از یک سو و از سوی دیگر تمرکز ثروت و امکانات، بحران مسکن و سوءمدیریت منابع طبیعی، تهران را به کانونی از نابرابری اجتماعی و مخاطرات زیست‌محیطی تبدیل کرده است.
تهران و کرج، به‌عنوان کانون اصلی تمرکز جمعیت، سرمایه، فعالیت‌های اقتصادی و خدمات اداری کشور، امروز با مجموعه‌ای از بحران‌های درهم‌تنیده مواجه‌اند؛ از جهش قیمت مسکن و اجاره‌بها تا ترافیک، آلودگی هوا، حاشیه‌نشینی، کمبود آب و فرونشست زمین. این بحران‌ها دیگر مشکلاتی جداگانه نیستند، بلکه نشانه‌های یک مسئله ساختاری‌اند: توسعه نامتوازن شهری و تمرکز فزاینده امکانات در منطقه‌ای که ظرفیت‌های طبیعی و زیرساختی آن با رشد جمعیت تناسب ندارد.
رئیس سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان تهران، در مورد حاشیه‌نشینی در تهران می‌گوید: «۳۶ درصد جمعیت این استان در مناطق حاشیه‌نشین و سکونت‌گاه‌های غیررسمی زندگی می‌کنند. در استان البرز نیز حدود یک‌سوم جمعیت با وضعیت حاشیه‌نشینی مواجه‌اند». این ارقام تصویری نگران‌کننده از گسترش فقر شهری و نابرابری در دسترسی به مسکن و امکانات عمومی ارائه می‌کنند؛ وضعیتی که نشان می‌دهد بخش قابل‌توجهی از جمعیت پیرامون پایتخت، با وجود نزدیکی به مرکز اقتصادی کشور، از مزایای توسعه شهری برخوردار نیستند.
بحران هزینه مسکن و حاشیه‌نشینی در تهران
یکی از مهم‌ترین عوامل تشدید حاشیه‌نشینی در تهران، افزایش سرسام‌آور هزینه مسکن است. بر اساس برآوردها که در گزارش‌های منتشرشده مطرح شده‌اند، متوسط قیمت هر مترمربع مسکن در تهران از ۲۳۰ میلیون تومان فراتر رفته است.
با چنین سطحی از قیمت‌ها، مالکیت مسکن برای بخش بزرگی از خانوارهای حقوق‌بگیر، کارگران و گروه‌های کم‌درآمد به هدفی دور از دسترس تبدیل شده است.
مسئله فقط گرانی خانه نیست. افزایش اجاره‌بها، بخش بیشتری از درآمد خانوارها را می‌بلعد و امکان تأمین هزینه‌های ضروری مانند خوراک، درمان، آموزش و حمل‌ونقل را محدود می‌کند. برای بسیاری از خانواده‌ها، ادامه زندگی در محدوده شهر تهران به معنای پذیرش فشار اقتصادی دائمی است؛ درحالی‌که مهاجرت و حاشیه نشینی به مناطق پیرامونی نیز لزوماً به معنای دستیابی به زندگی ارزان‌تر و باکیفیت‌تر نیست.
در واقع، گرانی مسکن جمعیت کم‌درآمد را به بیرون از محدوده‌های گران‌تر شهر می‌راند، اما فرصت‌های شغلی همچنان در تهران و مراکز اقتصادی پیرامون آن متمرکز باقی می‌مانند. حاصل این جدایی، شکل‌گیری حاشیه نشینی در تهران است که ساکنان‌شان برای کار، تحصیل و دریافت خدمات ناچارند هر روز مسافت‌های طولانی را طی کنند؛ درحالی‌که هزینه رفت‌وآمد، اتلاف وقت و محرومیت از امکانات شهری نیز به فشارهای اقتصادی آنان اضافه می‌شود.
از حاشیه‌نشینی تا بحران ساختاری توسعه شهری
حاشیه‌نشینی را نمی‌توان صرفاً نتیجه مهاجرت روستاییان به شهر یا افزایش طبیعی جمعیت دانست. این پدیده در بسیاری از موارد، محصول هم‌زمان نابرابری منطقه‌ای، توزیع نامتوازن فرصت‌های شغلی، گرانی مسکن و ضعف سیاست‌های حمایتی حکومت است.
آمارهای تاریخی نیز ابعاد این تمرکز جمعیتی و حاشیه‌نشینی در تهران را نشان می‌دهند. در فاصله سال‌های ۱۳۶۵ تا ۱۳۸۵، تهران مقصد مهاجرت یک میلیون و ۵۶۸ هزار نفر بوده است. همچنین، در دهه منتهی به سال ۱۳۸۵، ورود مهاجران به تهران نسبت به دهه پیش از آن ۷۶ درصد افزایش داشته است. این ارقام مربوط به دوره‌ای مشخص‌اند و به‌تنهایی وضعیت امروز مهاجرت را نشان نمی‌دهند، اما روند تاریخی تمرکز جمعیت در پایتخت را آشکار می‌کنند.
بیشتر بخوانید
گاز مرغداری‌ها در آستانه قطع گاز؛ مرغدار جوجه‌ها را نجات دهد یا دنبال گازوئیل بدود؟
بر اساس اطلاعات منتشرشده در گزارش مورد بررسی، شهر تهران حدود ۱۶ درصد جمعیت کشور را در خود جای داده، درحالی‌که تنها ۰.۷۸ درصد از مساحت ایران را شامل می‌شود. این تمرکز، به‌ویژه هنگامی که با توزیع نامتوازن امکانات در سطح ملی همراه شود، فشار بر زیرساخت‌های شهری و منابع زیستی را تشدید می‌کند.
بنابراین، حاشیه‌نشینی در تهران را باید یکی از نشانه‌های شکست توسعه متوازن حکومت دانست؛ وضعیتی که در آن تمرکز فرصت‌ها در یک منطقه، جمعیت بیشتری را به سوی آن می‌کشاند، اما کمبود مسکن مناسب و ناتوانی زیرساخت‌ها، بخشی از همین جمعیت را به سکونت‌گاه‌های کم‌برخوردار سوق می‌دهد.
۲۱ میلیون نفر؛ ظرفیت جمعیتی یا سقف خطر؟
بر اساس اظهارات رامین ساعد، مدیرکل دفتر طرح‌ریزی شهری و طرح‌های توسعه و عمران وزارت راه و شهرسازی، جمعیت مجموعه شهری تهران و البرز که در آخرین سرشماری حدود ۱۶ میلیون نفر بوده، اکنون به حدود ۱۷ میلیون نفر نزدیک شده است. در مقابل، ظرفیت جمعیت‌پذیری پیش‌بینی‌شده در طرح‌های جامع و تفصیلی مصوب این منطقه حدود ۲۱ میلیون نفر اعلام شده است.
از این منظر، پرسش اساسی این نیست که آیا می‌توان برای ۲۱ میلیون نفر ساختمان ساخت؛ پرسش این است که آیا می‌توان برای چنین جمعیتی زندگی قابل‌قبول، خدمات عمومی پایدار و محیطی ایمن فراهم کرد؟
تمرکز قدرت و ثروت؛ ریشه سیاسی بحران شهری
وقتی بخش بزرگی از فرصت‌های شغلی، سرمایه‌گذاری، خدمات تخصصی و تصمیم‌گیری‌های اداری در پایتخت متمرکز می‌شود، طبیعی است که جمعیت بیشتری برای دستیابی به فرصت‌های بهتر به این منطقه جذب شوند. اما اگر این تمرکز با توسعه متوازن سایر مناطق، ایجاد فرصت‌های شغلی پایدار در شهرهای کوچک‌تر و توزیع عادلانه‌تر امکانات همراه نباشد، فشار جمعیتی بر تهران ادامه خواهد یافت و حاشیه‌نشینی در تهران را گسترش خواهد داد.
در چنین ساختاری، حاشیه‌نشینی در تهران تنها نتیجه کمبود مسکن نیست؛ بلکه بازتاب نابرابری در توزیع فرصت‌ها و امکانات در سطح کشور است. شهروندی که در منطقه محل زندگی خود به شغل پایدار، خدمات عمومی مناسب یا امکانات آموزشی و درمانی کافی دسترسی ندارد، ممکن است برای تأمین نیازهای اولیه به مهاجرت روی آورد. اما پس از ورود به تهران نیز، در مواجهه با قیمت‌های سنگین مسکن و هزینه‌های زندگی، به حاشیه نشینی رانده می‌شود.
در شرایطی که حکومت منابع و ظرفیت‌های کشور را درگیر بحران‌های سیاسی و امنیتی، تنش‌های منطقه‌ای و مداخلات خارجی می‌کند، این پرسش جدی مطرح است که چه سهمی از اولویت‌های بودجه‌ای و مدیریتی به رفاه عمومی، مسکن قابل‌دسترس، توسعه منطقه‌ای و حفاظت از محیط زیست اختصاص می‌یابد. جواب روشن است، هیچ!
منابع
- سایت تحلیلی خبری عصر ایران ۱۱ آبان‌ماه ۱۴۰۵ «تهران در محاصره حاشیه نشینی»
- سایت ویستا ۱۱ آبان‌ماه ۱۴۰۵
