چگونه روایت‌سازی دروغین به سلاح اصلی تبلیغاتی تبدیل شد
در شرایط بحرانی و به‌ویژه در وضعیت‌های شبه‌جنگی، رسانه‌های حکومتی نقش تعیین‌کننده‌ای با جعل اخبار در شکل‌دهی افکار عمومی دارند. در حکومت ایران، طی سال‌های اخیر، موضوع جعل اخبار به یکی از محورهای اصلی فعالیت رسانه‌های وابسته تبدیل شده است. این روند، همزمان با افزایش تنش‌های منطقه‌ای و داخلی، شدت بیشتری گرفته و به ابزاری برای مدیریت افکار عمومی بدل شده است.
گزارش‌های منتشرشده نشان می‌دهد که جعل اخبار در حوزه‌های نظامی و امنیتی بیشترین کاربرد را دارد. رسانه‌های رسمی بارها از انهدام اهداف مهم در اسرائیل یا سرنگونی جنگنده‌های پیشرفته مانند اف ۳۵یا اف ۱۸خبر داده‌اند. با این حال، این ادعاها اغلب بدون ارائه شواهد مستقل منتشر می‌شوند و در بسیاری موارد از سوی منابع بین‌المللی تأیید نمی‌شوند. این الگوی تکراری، نشان‌دهنده استفاده هدفمند از جعل اخبار برای ایجاد تصویر قدرت است.
جعل اخبار و الگوی تبلیغات جنگی
بررسی روند اطلاع‌رسانی در رسانه‌های حکومتی نشان می‌دهد که جعل اخبار بخشی از یک الگوی قدیمی تبلیغات جنگی است. در این الگو، حکومت‌ها تلاش می‌کنند با بزرگ‌نمایی موفقیت‌ها و پنهان‌سازی شکست‌ها، روحیه نیروهای خود را حفظ کنند. در ایران نیز این رویکرد به‌وضوح دیده می‌شود. انتشار خبرهای متعدد درباره «کشف شبکه‌های جاسوسی» یا «دستگیری عوامل دشمن» نمونه‌ای از این روند است.
در همین رابطه تلگرام خبرگزاری حکومتی «ایرانا» می‌نویسد: «وزارت اطلاعات ۱۲ فروردین ماه ۱۴۰۵ در اطلاعیه ای اعلام کرد: به استحضار ملت شریف ایران می رساند با استفاده از گزارش‌های مردمی و اقدامات اطلاعاتی سربازان گمنام! امام زمان [منظور ساواکی های حکومت] در استان آذربایجان‌غربی یک محموله بزرگ دستگاه‌های مخابراتی جاسوسی کشف، ۸ عضو دو گروهک تروریستی تجزیه‌طلب بازداشت و یک جاسوس بیگانه دستگیر شد». این درحالی است که نیروهای مزدور وسرکوبگر حکومتی شهامت خزیدن به بیرون از لانه‌های خود را به سختی دارند، اما برای اینکه اینگونه نشان بدهند که در همه جا حضور دارند، با جعل اخبار خلاء عدم حضورشان در خیابان را پر می‌کنند.
این دستگیری‌ها اغلب بدون ارائه جزئیات شفاف اعلام می‌شود. در بسیاری موارد، هویت بازداشت‌شدگان مشخص نیست. این موضوع باعث شده که اعتبار این اخبار زیر سؤال برود. در چنین فضایی، جعل اخبار به ابزاری برای ایجاد فضای امنیتی و کنترل جامعه تبدیل می‌شود.
از سوی دیگر، گزارش‌هایی درباره استفاده از نیروهای نیابتی نیز منتشر شده است. حضور نیروهایی از گروه‌هایی مانند حشدالشعبی، زینبیون و فاطمیون در برخی مأموریت‌ها، نشانه‌ای از چالش‌های ساختاری در بدنه نیروهای نظامی تلقی می‌شود. این موضوع را با افزایش ریزش نیروهای سپاه در داخل کشور می‌توان مرتبط دید. در این شرایط، جعل اخبار می‌تواند به‌عنوان پوششی برای این ضعف‌ها عمل کند.
جعل اخبار در مدیریت بحران داخلی
همزمان با تحولات داخلی، مقامات حکومتی بارها بر حفظ کنترل خیابان تأکید کرده‌اند. اظهارات چهره‌هایی مانند محمدباقر قالیباف و مسعود پزشکیان درباره ضرورت «حفظ خیابان» در رسانه‌ها بازتاب گسترده‌ای داشته است. این تأکیدها در شرایطی مطرح می‌شود که نگرانی از اعتراضات اجتماعی افزایش یافته است.
در این میان، برخی گزارش‌ها به اظهارات علی لاریجانی و سایر عوامل حکومتی در شبکه‌های اجتماعی اشاره کرده‌اند که بر اهمیت کنترل خیابان تأکید داشته است. به عنوان نمونه در تاریخ ۱۰ فروردین ۱۴۰۵ تلگرام خبرگزاری حکومتی ایرنا به نقل از بقایی سخنگوی وزارت خارجه حکومت آخوندی می‌نویسد: «سخنگوی وزارت امور خارجه همچنین درباره اهمیت حضور مردم در خیابان‌ها در طول جنگ و تصویری که از این حضور در جهان منعکس می‌شود، گفت: می‌توان این حضور را از جنبه‌های مختلف توصیف کرد، اما به نظر من، نشان‌دهنده عشق و علاقه مردم ایران به میهن خود و همچنین نشان‌دهنده فهم و درک بالای آنان نسبت به آنچه در حال وقوع است، می‌باشد». بازتاب این مواضع نشان‌دهنده فضای نگرانی در میان مقامات حکومت آخوندی است. در چنین فضایی، جعل اخبار به ابزاری برای ایجاد آرامش ظاهری در جامعه تبدیل می‌شود.
جعل اخبار اعتماد عمومی را کاهش می‌دهد
کارشناسان رسانه‌ای معتقدند که تکرار اخبار غیرمستند می‌تواند در کوتاه‌مدت تأثیرگذار باشد، اما در بلندمدت باعث کاهش اعتماد عمومی می‌شود. این کاهش اعتماد، خود به عاملی برای تشدید بحران تبدیل خواهد شد. به‌ویژه در عصر شبکه‌های اجتماعی، امکان راستی‌آزمایی اخبار برای شهروندان افزایش یافته است.
گسترش جعل اخبار در رسانه‌های حکومتی ایران نشان‌دهنده تلاشی سازمان‌یافته برای مدیریت بحران‌های چندلایه است. این رویکرد، اگرچه ممکن است در مقاطع کوتاه به حفظ ظاهر ثبات کمک کند، اما در بلندمدت به فرسایش اعتماد عمومی منجر می‌شود. تجربه تاریخی نیز نشان داده که اتکا به روایت‌های ساختگی، نشانه‌ای از ضعف ساختاری حکومت‌ها است و نه قدرت آن‌ها.
