دو راهی بزرگ مجتبی خامنهای
بحران بنزین در ایران دیگر صرفاً یک مشکل اقتصادی یا ناترازی در تولید و مصرف سوخت نیست؛ این بحران به یکی از گرههای اصلی بنبست سیاسی و اقتصادی رژیم ایران تبدیل شده است. واکنش شتابزده مقامهای حکومتی، عقبنشینی در برابر اعتراضات مردمی و هشدارهای پیدرپی رسانههای داخلی و خارجی نشان میدهد که موضوع بنزین به نقطهای حساس در معادلات بقای رژیم رسیده است.
بنزین؛ گلوگاه حیاتی اقتصاد ایران
معاون پزشکیان صراحتاً اعلام کرده است که مشکل کشور «کمبود بنزین» است و این وضعیت تا زمانی که مسئله محاصره و تحریمها، یعنی آنچه او در چارچوب «جنگ و مذاکره» توصیف کرده، تعیین تکلیف نشود، ادامه خواهد داشت. این اعتراف در شرایطی مطرح میشود که بیش از ۹۰ درصد حملونقل بار کشور به شبکه جادهای وابسته است و جابهجایی مسافران نیز تا حد زیادی بر همین شبکه متکی است.
بنابراین کمبود سوخت فقط به پمپبنزینها محدود نمیماند؛ بلکه مستقیماً زنجیره تأمین کالا، توزیع مواد غذایی، حملونقل و فعالیتهای اقتصادی را تحت تأثیر قرار میدهد. هر اختلال در تأمین بنزین میتواند به اختلال در توزیع کالا و در ادامه به کمبود و افزایش قیمتها منجر شود.
بیشتر بخوانید
گزارش تحقیقی از کشتار آبان ۹۸؛ زنجیره فرماندهی سرکوب از خامنهای تا فرماندهان میدانی
اما در کنار کمبود واقعی بنزین، مسئله دیگری نیز وجود دارد: قاچاق گسترده و سازمانیافته سوخت. روزنامه «صبح امروز» گزارش داده است که از مجموع یک میلیون و ۴۴۰ هزار لیتر مصرف روزانه بنزین، سرنوشت حدود ۴۰ درصد آن مشخص نیست. این رقم، در صورت صحت، پرسشهای جدی درباره شبکههای قاچاق و دستهای برخوردار از نفوذ در ساختار حکومتی ایجاد میکند. در شرایطی که مردم با محدودیت سوخت مواجهاند، اولویت تأمین سوخت دستگاههای نظامی، امنیتی و حکومتی نیز بر فشار موجود میافزاید.
عقبنشینی در برابر جرقه اعتراضات
دولت پزشکیان مأمور اجرای مرحله نخست سیاست جدید بنزینی شد؛ سیاستی که در ۱۲ شهر با محدود کردن سهمیه ماهانه به ۱۶۰ لیتر و زمینهسازی برای اعمال نرخهای بالاتر، عملاً به سمت ایجاد نرخ چهارم و بنزین بیش از ۱۰۰ هزار تومانی حرکت میکرد.
اما اعتراضات مردم بندرعباس و چند شهر دیگر نشان داد که جامعه تحمل شوک جدید اقتصادی را ندارد. واکنش مردم، آژیر خطر را در ساختار قدرت به صدا درآورد و دولت را وادار به عقبنشینی کرد. پس از آن، مجموعهای از مقامها و رسانههای حکومتی برای مهار فضای اعتراضی، به انکار، تکذیب و فاصلهگذاری از طرح افزایش قیمت بنزین روی آوردند.
مجلس نیز با اعلام مخالفت با نرخ چهارم، مدعی شد نمیتوان مردم را به سمت بنزین ۱۰۰ هزار تومانی سوق داد. روزنامه «نوبنیاد»، نزدیک به باند پایداری، هشدار داد که مجلس نباید تماشاگر گرانیها و ناکارآمدی دولت باشد. روزنامه «هممیهن» نیز نوشت اظهارات سقاب اصفهانی به طولانی شدن صفهای بنزین منجر شده است.
حاجیبابایی، نماینده مجلس، با لحنی هشدارآمیز گفت: «تا چیزی مصوب نشده، در رابطه با اون صحبت نکنید… ذهن مردم رو به هم میریزند، ذهن جامعه رو به هم میریزند، روی اعصاب مردم راه میروند».
علیآبادی نیز در واکنشی به اظهارات سخنگوی دولت گفت: «خانم سخنگو لطفاً سخن نگو». قالیباف هم از نگرانی مردم بر اثر اظهارنظرهای مکرر درباره بنزین سخن گفت و روزنامه کیهان هشدار داد: «روحیه ملت را تضعیف نکنید!»
این واکنشهای زنجیرهای، بیش از آنکه نشانه اختلافی معمولی در مدیریت اقتصادی باشد، بیانگر هراس ساختار قدرت از تبدیل یک تصمیم اقتصادی به جرقه اعتراضات گستردهتر است.
بازتاب جهانی یک بحران داخلی
اهمیت این وضعیت از چشم رسانههای بینالمللی نیز پنهان نمانده است. خبرگزاری رویترز در گزارش ۲۵ آبان خود نوشت مقامهای ارشد ایران از فضای داخلی کشور نگران هستند. نیویورکپست نظام سهمیهبندی سوخت را با صفهای طولانی و اعتراضات، در آستانه نقطه انفجار توصیف کرد. سیانان نیز صفهای طولانی پمپبنزینها را یکی از نشانههای همیشگی وخامت وضعیت اقتصادی دانست.
العربیه هم با اشاره به پیامدهای جنگ و محدودیتهای انرژی هشدار داد که زمستان سختی در انتظار ایران است و کمبود گاز میتواند بحران بنزین را تشدید کند.
این بازتابها نشان میدهد که بحران سوخت دیگر یک مسئله فنی و مقطعی تلقی نمیشود، بلکه به شاخصی از شکنندگی اقتصادی و نگرانی سیاسی در ایران تبدیل شده است.
از بحران سوخت تا چشمانداز قیام
تجربه اعتراضات بندرعباس و چند شهر دیگر یک واقعیت مهم را آشکار کرد: رژیم ایران در برابر شوکهای اقتصادی و واکنش اجتماعی ناشی از آنها آسیبپذیر است. کمبود بنزین، بهدلیل نقش حیاتی آن در حملونقل، میتواند بهسرعت به کمبود کالا، افزایش هزینههای زندگی و موج تازهای از گرانی منجر شود. در چنین شرایطی، نارضایتی از یک مطالبه اقتصادی فراتر میرود و میتواند به اعتراض سیاسی تبدیل شود.
مسعود رجوی در پیام ۲۳ آبان ۱۴۰۵ با اشاره به چهار قیام سالهای ۱۳۹۶، ۱۳۹۸، ۱۴۰۱ و ۱۴۰۴ گفت: «خلق قهرمان در ۹۶ و ۹۸ و ۴۰۱ و ۴۰۴ ضمن ۸ سال ۴ بار قیام کرد. پنجمین قیام ظفرنمون در راه است. آزادی میآید با میتوان و باید».
واقعیت این است که رژیم از یکسو با بحران تحریم و محدودیت واردات بنزین مواجه است، از سوی دیگر با قاچاق گسترده سوخت و ساختار ناکارآمد توزیع دستبهگریبان است و همزمان نمیتواند بدون برانگیختن اعتراضات اجتماعی، هزینه این بحران را به مردم منتقل کند.
این وضعیت تصویری از بنبستی فراگیرتر ارائه میدهد: رژیمی که نه توان تعیین تکلیف بحران جنگ و صلح را دارد و نه قادر است مسائل ابتدایی معیشت مردم، از بنزین تا نان، را حل کند.
از این منظر، بحران بنزین صرفاً نشانه یک ناترازی انرژی نیست؛ نشانه ناتوانی ساختاری حکومتی است که هر راهحل اقتصادی برایش میتواند به یک بحران سیاسی تازه تبدیل شود. پیام مسعود رجوی درباره ضرورت آمادگی برای قیامهای آینده و پیوند با کانونهای شورشی و یگانهای ارتش آزادی نیز در همین چارچوب سیاسی و راهبردی قابل فهم است. او در پیام ۲۳ آبان تأکید کرد: «باید در همه شهرها و مناطق میهن در جمیع جهات آماده و مسلح شویم!»
بحران بنزین بار دیگر نشان میدهد که مسئله رژیم ایران فقط نداشتن سوخت نیست؛ مسئله، نداشتن راهحل برای انبوه بحرانهایی است که بقای آن را تهدید میکنند.
پانوشتها و منابع:
۱. روزنامه صبح امروز؛ گزارش درباره نامشخص بودن سرنوشت ۴۰ درصد از مصرف روزانه بنزین کشور.
۲. رویترز، ۲۵ آبان ۱۴۰۵؛ گزارش درباره نگرانی مقامهای ارشد ایران از وضعیت داخلی کشور. همچنین گزارشهای نیویورکپست، سیانان و العربیه درباره بحران سوخت و صفهای بنزین.
۳. پیام مسعود رجوی، ۲۳ آبان ۱۴۰۵؛ درباره چهار قیام سالهای ۱۳۹۶، ۱۳۹۸، ۱۴۰۱ و ۱۴۰۴ و چشمانداز قیام پنجم







