اقتصاد ایران در جنگ و پس از جنگ؛ چگونه به نقطه بقا رسید؟
در روایت تاریخی سقوط امپراتوری روم، مورخان بارها به لحظه‌ای اشاره می‌کنند که زیرساخت‌های حیاتی از کار افتادند. نه به‌طور ناگهانی، بلکه به‌تدریج؛ جاده‌ها فرسوده شدند، تجارت مختل شد و اعتماد عمومی فرو ریخت. این فروپاشی آرام، پیش از سقوط رسمی، جامعه را از درون تهی کرد. امروز، «اقتصاد ایران در جنگ و پس از جنگ؛ در وضعیت فروپاشی» شباهتی نگران‌کننده با همان مسیر تاریخی دارد؛ مسیری که در آن نشانه‌ها پیش از فاجعه، سال‌ها قابل مشاهده‌اند.
اقتصاد ایران؛ در وضعیت فروپاشی اکنون نه یک فرضیه، بلکه یک واقعیت قابل مشاهده است. جنگ ۴۰ روزه تنها به‌عنوان یک شتاب‌دهنده عمل کرد. بحران‌هایی که پیش‌تر در ساختار اقتصاد وجود داشتند، اکنون با شدت بیشتری بروز کرده‌اند. ترکیب تورم افسارگسیخته، رکود عمیق و سقوط سرمایه‌گذاری، نشان می‌دهد که اقتصاد تحت کنترل رژیم ایران وارد مرحله‌ای شده که بسیاری آن را «اقتصاد بقا» می‌نامند.
اقتصاد جنگ‌زده؛ تشدید بحران‌های انباشته
وضعیت فروپاشی اقتصاد را نمی‌توان بدون درک ریشه‌های پیشین آن تحلیل کرد. پیش از جنگ نیز شاخص‌های کلان اقتصادی وضعیت هشداردهنده داشتند. رشد اقتصادی پایین، سرمایه‌گذاری منفی و کاهش اشتغال، همگی نشان‌دهنده ساختاری ناکارآمد بودند. جنگ تنها این روند را تسریع کرد.
تخریب زیرساخت‌های صنعتی، به‌ویژه در مناطق کلیدی مانند عسلویه و اصفهان، زنجیره تولید را مختل کرد. صنایع مادر که ستون فقرات اقتصاد محسوب می‌شوند، با کاهش ظرفیت یا توقف مواجه شدند. این وضعیت به‌طور مستقیم بر بازار کار تأثیر گذاشت و موج جدیدی از بیکاری ایجاد کرد.
بیشتر بخوانید
در همین حال، بخش غیررسمی که بخش بزرگی از نیروی کار را در بر می‌گیرد، بیشترین آسیب را دید. این گروه‌ها فاقد حمایت ساختاری هستند و در شرایط بی‌ثباتی، اولین قربانیان بحران اقتصادی محسوب می‌شوند. این واقعیت نشان می‌دهد که اقتصاد ایران ؛ در وضعیت فروپاشی نه‌تنها یک بحران اقتصادی، بلکه یک بحران اجتماعی نیز هست.
از سوی دیگر، اختلال در زیرساخت‌های حیاتی مانند بنادر و شبکه حمل‌ونقل، زنجیره تأمین را با مشکل مواجه کرده است. قطع اینترنت نیز به اقتصاد دیجیتال ضربه‌ای جدی وارد کرد و اعتماد سرمایه‌گذاران را بیش از پیش تضعیف کرد. این مجموعه عوامل، تصویری از یک اقتصاد در حال از دست دادن انسجام خود را ترسیم می‌کند.
تورم، بی‌اعتمادی و فروپاشی تدریجی
در این وضعیت بیش از هر چیز در رفتار روزمره مردم قابل مشاهده است. تورم بالا باعث شده پول ملی کارکرد خود را به‌عنوان ابزار ذخیره ارزش از دست بدهد. شهروندان به‌طور مداوم دارایی‌های خود را به ارز و طلا تبدیل می‌کنند. این رفتار، بی‌ثباتی را تشدید می‌کند و چرخه‌ای معیوب ایجاد می‌کند.
کسری بودجه مزمن یکی از عوامل اصلی این وضعیت است. دولت تحت کنترل رژیم ایران برای تأمین هزینه‌های خود به منابع پولی متوسل می‌شود. این روند به افزایش پایه پولی و در نتیجه تورم منجر می‌شود. تورم نیز فشار اجتماعی را افزایش می‌دهد و دولت را به افزایش هزینه‌ها وادار می‌کند. این چرخه، بدون توقف ادامه می‌یابد.
همزمان، نظام بانکی با بحران نقدینگی و وام‌های بازنگشته مواجه است. بانک‌ها دیگر قادر به ایفای نقش خود در تأمین مالی تولید نیستند. وابستگی آن‌ها به بانک مرکزی افزایش یافته و این امر تورم را تشدید می‌کند. این وضعیت نشان می‌دهد که قلب مالی اقتصاد به‌شدت تضعیف شده است.
در سطح کلان‌تر، کاهش سرمایه‌گذاری به معنای خاموش شدن موتور رشد اقتصادی است. نااطمینانی ناشی از سیاست‌های رژیم ایران و بی‌ثباتی محیط کسب‌وکار، سرمایه‌گذاران را به عقب‌نشینی واداشته است. نتیجه آن کاهش تولید، افزایش بیکاری و کوچک شدن اقتصاد است.
افزایش فقر یکی دیگر از پیامدهای مستقیم این وضعیت است. طبقه متوسط به‌تدریج در حال از بین رفتن است و شکاف طبقاتی افزایش یافته است. تغییر الگوی مصرف به سمت کالاهای اساسی نشان می‌دهد که بخش بزرگی از جامعه وارد مرحله بقا شده است.
در نهایت، وضعیت فروپاشی نتیجه ترکیب بحران‌های ساختاری و تصمیم‌گیری‌های سیاسی است. ساختارهای تحت کنترل رژیم ایران، به‌جای تسهیل توسعه، به مانعی در برابر آن تبدیل شده‌اند. این ساختارها منابع را به‌صورت رانتی تخصیص می‌دهند و مانع شکل‌گیری یک اقتصاد کارآمد می‌شوند.
آنچه امروز مشاهده می‌شود، یک فروپاشی ناگهانی نیست؛ بلکه یک فرسایش تدریجی است. فرآیندی که در آن اقتصاد هر سال ضعیف‌تر، نابرابرتر و بی‌ثبات‌تر می‌شود. تجربه‌های جهانی نشان می‌دهد که چنین روندی می‌تواند سال‌ها ادامه یابد یا ناگهان به نقطه انفجار برسد.
در این میان، مذاکرات سیاسی تنها به‌عنوان یک متغیر کوتاه‌مدت مطرح می‌شوند. اما مسئله اصلی در ساختار قدرت و تصمیم‌گیری نهفته است. تا زمانی که این ساختارها تغییر نکنند، اقتصاد ایران در جنگ و پس از جنگ؛ در وضعیت فروپاشی باقی خواهد ماند.
آرمین بهاری
منابع
- سایت ملیون ۹/۲/۱۴۰۵
- ایندیپندنت ۲۲/۱/۱۴۰۵
- آوش ۶/۲/۱۴۰۵
- اقتصادنیوز ۵/۲/۱۴۰۴
