واکاوی هم‌کنشی جنگ، سیاست‌های اقتصادی و فروپاشی معیشت در میان دهک‌های پایین
در دوران قحطی بزرگ ایرلند در قرن نوزدهم، انبارهای غله در اختیار مالکان بزرگ پر بود، اما مردم فقیر از گرسنگی می‌مردند. نه به این دلیل که غذا وجود نداشت، بلکه چون ساختار توزیع و قدرت، دسترسی به آن را غیرممکن کرده بود. این تصویر، امروز به شکلی دیگر در اقتصاد تورم زده ایران بازتولید شده است؛ جایی که وفور نقدینگی و منابع، در کنار فقر گسترده، یک تناقض تلخ ساخته است.
تورم در ایران اکنون به بحرانی ساختاری تبدیل شده که بیش از همه، فقیرترین اقشار را هدف قرار داده است. داده‌های رسمی نشان می‌دهد که این فشار نه تنها کاهش نیافته، بلکه به شکلی سیستماتیک بر دهک‌های پایین جامعه متمرکز شده است. در شرایطی که اقتصاد پیش از جنگ نیز در وضعیت فروپاشی قرار داشت، تحولات اخیر تنها شدت این بحران را افزایش داده است.
تورم در ایران و له شدن دهک‌های پایین
تورم در ایران دیگر یک پدیده اقتصادی صرف نیست؛ بلکه به ابزاری برای بازتوزیع معکوس ثروت تبدیل شده است. بر اساس داده‌های رسمی، تورم ماهانه اسفند ۱۴۰۴ به ۵.۶ درصد رسیده، اما این عدد میانگین، واقعیت نابرابر را پنهان می‌کند. دهک‌های اول تا سوم، یعنی فقیرترین اقشار، تورمی بالاتر از این میانگین را تجربه کرده‌اند.
دهک دوم با تورم ۶.۷۵ درصدی، بیشترین فشار را تحمل کرده است. در مقابل، دهک دهم، یعنی ثروتمندترین گروه، تورمی کمتر از میانگین را تجربه کرده است. این تفاوت، صرفاً یک عدد نیست؛ بلکه نشان‌دهنده سازوکاری است که به طور سیستماتیک فقرا را فقیرتر و ثروتمندان را مقاوم‌تر می‌کند.
ریشه این نابرابری در سبد مصرفی نهفته است. در اقتصاد ایران، خانوارهای فقیر بخش عمده‌ای از درآمد خود را صرف خوراک می‌کنند. در حالی که برای ثروتمندان، خوراک سهم کوچکی از هزینه‌هاست. بنابراین، وقتی تورم در ایران از کانال خوراکی‌ها افزایش می‌یابد، فشار آن مستقیماً بر فقرا متمرکز می‌شود.
بیش از نیمی از تورم ماهانه از افزایش قیمت خوراکی‌ها ناشی شده است. این واقعیت نشان می‌دهد که حتی حداقل معیشت نیز در دسترس بخش بزرگی از جامعه نیست. حذف سیاست‌های حمایتی مانند ارز ترجیحی، بدون ایجاد زیرساخت جایگزین، این روند را تشدید کرده است.
جغرافیای فقر؛ تمرکز تورم در مناطق محروم
تورم در ایران تنها یک پدیده طبقاتی نیست، بلکه یک پدیده جغرافیایی نیز هست. استان‌های محروم، به‌طور مداوم تورمی بالاتر از میانگین کشور را تجربه می‌کنند. برای مثال، در اسفند ۱۴۰۴، استان هرمزگان با تورم ۸.۹ درصدی در صدر قرار گرفت، در حالی که استان‌های برخوردارتر تورم کمتری داشتند.
این الگو تصادفی نیست. مناطق محروم به دلیل ساختار اقتصادی ضعیف، وابستگی بیشتری به کالاهای اساسی دارند. بنابراین، هر شوک قیمتی در حوزه خوراک، اثر بیشتری بر این مناطق دارد. در مقابل، استان‌هایی با زیرساخت‌های قوی‌تر و درآمد بالاتر، توان بیشتری برای جذب این شوک‌ها دارند.
این شکاف منطقه‌ای، نتیجه مستقیم سیاست‌های تمرکزگرا و ناکارآمد در ساختار اقتصادی حاکم است. منابع به‌صورت نابرابر توزیع شده‌اند و مناطق محروم عملاً در معرض بیشترین آسیب‌ها قرار دارند، بدون آنکه ابزارهای مقابله با بحران را در اختیار داشته باشند.
روستاها؛ خط مقدم بحران تورمی
یکی از نگران‌کننده‌ترین ابعاد تورم در ایران، فشار شدید بر مناطق روستایی است. تورم نقطه به نقطه در این مناطق به بیش از ۸۶ درصد رسیده، در حالی که در مناطق شهری حدود ۷۰ درصد بوده است. این اختلاف قابل‌توجه، نشان‌دهنده عمق بحران در مناطق کمتر برخوردار است.
در روستاها، سهم خوراک در سبد مصرفی حتی بیشتر از شهرهاست. بنابراین، افزایش شدید قیمت مواد غذایی، زندگی روزمره را به چالشی بقا تبدیل کرده است. این وضعیت تنها به کاهش رفاه منجر نمی‌شود، بلکه مهاجرت اجباری، تخلیه روستاها و فروپاشی ساختارهای اجتماعی را نیز به دنبال دارد.
تورم در ایران در اینجا به یک عامل تخریب اجتماعی تبدیل می‌شود. وقتی خانوارهای روستایی دیگر قادر به تأمین نیازهای اولیه نیستند، کل نظام تولید محلی دچار فروپاشی می‌شود. این روند، وابستگی به واردات و تمرکز بیشتر اقتصادی را نیز تشدید می‌کند.
تورم در ایران؛ نشانه‌ای از یک بحران ساختاری
رسیدن تورم سالانه به بیش از ۵۰ درصد، تنها یک رکورد آماری نیست؛ بلکه نشانه‌ای از یک بحران عمیق در ساختار اقتصادی است. این سطح از تورم در حداقل ۱۵ سال گذشته بی‌سابقه بوده و نشان می‌دهد که اقتصاد ایران وارد مرحله‌ای از بی‌ثباتی مزمن شده است.
عوامل متعددی در این وضعیت نقش دارند: رشد بی‌رویه نقدینگی، کسری بودجه مزمن، تحریم‌ها، و سیاست‌های اقتصادی ناپایدار. اما نکته کلیدی این است که این عوامل در چارچوب یک ساختار سیاسی-اقتصادی شکل گرفته‌اند که پاسخگو نیست و اولویت آن حفظ قدرت است، نه رفاه عمومی.
تورم در ایران در چنین ساختاری، نه یک خطای موقت، بلکه یک پیامد طبیعی است. تا زمانی که این ساختار تغییر نکند، چرخه تورم و فقر نیز تداوم خواهد داشت.
در نهایت، آنچه امروز مشاهده می‌شود، صرفاً افزایش قیمت‌ها نیست؛ بلکه فرسایش تدریجی زندگی میلیون‌ها انسان است. طبقات فرودست، که پیش‌تر نیز در مرز بقا بودند، اکنون به زیر این مرز سقوط کرده‌اند. این وضعیت، نه یک بحران اقتصادی ساده، بلکه نشانه‌ای از یک فروپاشی عمیق اجتماعی است.
آرمین بهاری
منابع:
گزارش‌های مرکز آمار ایران درباره تورم اسفند ۱۴۰۴
گزارش‌های اکوایران درباره توزیع تورم در دهک‌ها، استان‌ها و مناطق شهری و روستایی
