جنگ و معیشت خاموش؛ وقتی اقتصاد روزمره فرو می‌ریزد
مردی در داستانی از طاعون هر روز پنجره خانه‌اش را باز می‌کرد تا ببیند آیا شهر هنوز زنده است یا نه. او نه پزشک بود و نه سیاستمدار؛ تنها شاهدی بود که می‌دید چگونه بیماری، آرام‌آرام زندگی را می‌بلعد. جنگ نیز چنین است. نه با یک انفجار، بلکه با فرسایش تدریجی، شهر را از درون خالی می‌کند. جنگ و فروپاشی زندگی دقیقاً از همین نقطه آغاز می‌شود: جایی که انسان هنوز زنده است، اما زندگی دیگر وجود ندارد.
در ایران، جنگ و فروپاشی زندگی نه یک احتمال دور، بلکه نتیجه مستقیم ساختاری است که سال‌ها بحران را انباشته کرده است. در این ساختار، تصمیم‌های کلان بدون پاسخگویی اتخاذ می‌شوند و هزینه‌ها به جامعه منتقل می‌گردد. نتیجه، جامعه‌ای است که حتی پیش از جنگ نیز در وضعیت ناپایدار قرار داشته و اکنون با کوچک‌ترین شوک، به لبه سقوط رانده می‌شود.
جنگ و معیشت خاموش؛ فروپاشی اقتصاد روزمره
جنگ و فروپاشی زندگی فقط در ویرانی ساختمان‌ها خلاصه نمی‌شود. بخش اصلی بحران در سطح معیشت رخ می‌دهد. قطع اینترنت در شرایط جنگ، نمونه‌ای روشن از این فروپاشی پنهان است. برای میلیون‌ها نفر، اینترنت نه ابزار تفریح، بلکه ابزار کار است. وقتی این ابزار از کار می‌افتد، چرخه درآمد نیز متوقف می‌شود.
بی‌آیندگی جامعه در اقتصاد فروپاشیده؛ از زخم‌های روانی تا صنعت‌زدایی
برآوردهای رسمی نشان می‌دهد که میلیون‌ها نفر به اقتصاد دیجیتال وابسته‌اند. این وابستگی به معنای شکنندگی است. کارگر روزمزد، راننده، فروشنده خرد و فریلنسر، همگی در زنجیره‌ای قرار دارند که با چند روز اختلال از هم می‌پاشد. جنگ و فروپاشی زندگی در اینجا به شکل «بیکارسازی خاموش» ظاهر می‌شود؛ بدون اخراج رسمی، اما با حذف کامل درآمد.
در چنین شرایطی، اقتصاد دیگر یک نظام تولیدی نیست، بلکه به سازوکاری برای بقا تبدیل می‌شود. افراد نه برای پیشرفت، بلکه برای زنده ماندن کار می‌کنند. این تغییر ماهیت، یکی از عمیق‌ترین پیامدهای جنگ است. زیرا جامعه‌ای که در آن بقا جایگزین توسعه شود، دیگر توان بازسازی خود را ندارد.
ساختار اقتصادی تحت کنترل نظام ولایت مطلقه فقیه، پیش از این نیز با بحران‌های مزمن مواجه بوده است. تورم، فساد و نااطمینانی، پایه‌های این اقتصاد را تضعیف کرده‌اند. جنگ تنها این روند را تسریع می‌کند. به بیان دیگر، جنگ و فروپاشی زندگی نتیجه یک بحران انباشته است، نه یک حادثه ناگهانی.
دموکراسی صوری و فرسایش نهادها در سایه جنگ
جنگ و فروپاشی زندگی تنها به اقتصاد محدود نمی‌شود. یکی از مهم‌ترین پیامدهای آن، نابودی دموکراسی حتی در شکل صوری آن است. در ایران، آنچه به عنوان دموکراسی نمایش داده می‌شود، پیش از جنگ نیز فاقد کارکرد واقعی بوده است. جنگ این وضعیت را تشدید می‌کند و همان حداقل ظواهر را نیز از بین می‌برد.
در شرایط جنگی، تمرکز قدرت افزایش می‌یابد. نهادهای مستقل تضعیف می‌شوند و تصمیم‌گیری‌ها در حلقه‌های بسته انجام می‌گیرد. این روند، نه یک استثنا، بلکه ویژگی ذاتی ساختار اقتدارگراست. جنگ بهانه‌ای فراهم می‌کند تا کنترل سیاسی تشدید شود و هرگونه صدای مخالف سرکوب گردد.
در چنین فضایی، بوروکراسی اقتصادی نیز کارکرد خود را از دست می‌دهد. تصمیم‌های اقتصادی نه بر اساس تحلیل کارشناسی، بلکه بر مبنای ملاحظات سیاسی اتخاذ می‌شوند. نتیجه، افزایش ناکارآمدی و گسترش فساد است. جنگ و فروپاشی زندگی در این سطح، به معنای نابودی کامل ظرفیت حکمرانی است.
از منظر اقتصاد سیاسی، این وضعیت نشان‌دهنده اختلال نهادی عمیق است. نهادهایی که باید مستقل و تخصصی باشند، به ابزار قدرت تبدیل شده‌اند. این اختلال، پیش از جنگ نیز وجود داشته، اما جنگ آن را به مرحله بحرانی می‌رساند. در چنین شرایطی، هیچ سازوکاری برای مدیریت بحران باقی نمی‌ماند.
جنگ و تضعیف نیروی اجتماعی؛ شکست جامعه مدنی
یکی از مهم‌ترین ابعاد جنگ و فروپاشی زندگی، تأثیر آن بر جامعه مدنی و جنبش‌های اجتماعی است. جنگ، میدان مبارزه اجتماعی را محدود می‌کند و انرژی جامعه را به سمت بقا سوق می‌دهد. در نتیجه، مطالبات دموکراتیک به حاشیه رانده می‌شوند.
تجربه تاریخی نشان می‌دهد که جنگ‌ها اغلب به تقویت ساختارهای اقتدارگرا منجر می‌شوند. در ایران نیز، جنگ می‌تواند همان نیروهایی را که مسئول بحران هستند، در موقعیت قوی‌تری قرار دهد. این تناقض، یکی از تلخ‌ترین واقعیت‌های جنگ است: بحران، به جای تضعیف قدرت، آن را بازتولید می‌کند.
نیروی اجتماعی که در سال‌های اخیر در قالب اعتراضات شکل گرفته، در شرایط جنگی با محدودیت‌های جدی مواجه می‌شود. سرکوب تشدید می‌شود و فضای عمومی بسته‌تر می‌گردد. جنگ و فروپاشی زندگی در این سطح، به معنای تعویق تحول اجتماعی است.
با این حال، این به معنای نابودی کامل جامعه نیست. بلکه نشان‌دهنده چرخه‌ای است که در آن، بحران‌های سیاسی و اقتصادی، به‌طور مداوم بازتولید می‌شوند. تا زمانی که این چرخه شکسته نشود، هر بحران جدید، تنها لایه‌ای دیگر بر بحران‌های قبلی اضافه می‌کند.
فروپاشی به مثابه سرنوشت ساختاری
جنگ و فروپاشی زندگی در ایران، نتیجه یک ساختار معیوب است. ساختاری که در آن، قدرت بدون پاسخگویی عمل می‌کند و جامعه هزینه آن را می‌پردازد. جنگ تنها این واقعیت را آشکارتر می‌کند.
در چنین شرایطی، فروپاشی نه یک احتمال، بلکه یک روند است. روندی که از اقتصاد آغاز می‌شود، به نهادها سرایت می‌کند و در نهایت، به زندگی روزمره می‌رسد. این همان لحظه‌ای است که مرد داستان، دیگر نیازی به باز کردن پنجره ندارد؛ زیرا شهر، پیش از مرگ، از درون تهی شده است.
آرمین بهاری
منابع:
رادیوزمانه۱۰/۱/۱۴۰۵، «وقتی اینترنت قطع می‌شود: ۱۰ میلیون معیشت در تیررس جنگ»
دنیای اقتصاد۲۶/۱۲/۱۴۰۴، «تناقض‌های موجود»
رادیوزمانه۱۱/۱/۱۴۰۵، «جنگ؛ نیروی انقلابی را تضعیف می‌کند»
