فرسایش تدریجی ظرفیت حکمرانی و سرمایه‌گذاری در نظام ولایت فقیه
پیرمردی که سال‌ها در بازار قدیمی شهر کار کرده بود، هر صبح هنگام گشودن دکانش داستانی را برای کارگر جوانش تکرار می‌کرد: «قورباغه را اگر در آب داغ بیندازی، می‌پرد بیرون؛ اما اگر آب را آرام‌آرام گرم کنی، همان‌جا می‌ماند تا پخته شود.»
این استعاره ساده امروز بیش از همیشه به اقتصاد و حکمرانی ایران شباهت دارد؛ وضعیتی که در آن بحران‌ها نه با انفجار، بلکه با روندهای آهسته، خاموش و انباشتی پیش می‌روند. ظاهرا زندگی روزمره ادامه دارد، آمارهای رسمی منتشر می‌شود، دولت‌ها می‌آیند و می‌روند، اما دمای ظرف اقتصاد نحیف ایران پیوسته بالا و بالاتر می‌رود؛ بی‌آنکه لحظه‌ای برای پریدن قورباغه خوش خیال باقی بماند.
فرسایش خاموش ظرفیت حکمرانی – از انحراف نهادی تا گسیختگی سیاستی
تحلیل تحولات دولت‌ها در ادبیات سیاستگذاری نشان می‌دهد که زوال دولت‌ها معمولاً نه با سقوط ناگهانی، بلکه با روندهای «انباشتی و تدریجی» رخ می‌دهد؛ دقیقاً همان حالتی که استعاره «پخت آرام قورباغه» آن را توضیح می‌دهد. آنچه در گزارش روزنامه شرق پیرامون «فرسایش ظرفیت حکمرانی در دولت پزشکیان» برجسته می‌شود، مجموعه‌ای از اختلالات ساختاری است که به صورت آرام اما مداوم، ظرفیت اجرایی دولت را تحلیل می‌برد.
۱. انحراف نهادی؛ فاصله میان شعار و عملکرد
دولت پزشکیان با وعده استفاده از نخبگان و بازسازی اعتماد عمومی آغاز شد، اما ریزش سرمایه انسانی –از کناره‌گیری چهره‌هایی چون ظریف تا خروج نیروهای کارشناسی– نشان داد که نهاد دولت میان «اهداف اعلام‌شده» و «عملکرد واقعی» در حال فاصله گرفتن است.
این فاصله همان پدیده‌ای است که در ادبیات تئوریک «Institutional Drift» نام دارد؛ یعنی انحراف تدریجی نهادها از مأموریت اصلی. این انحراف، آرام و بدون سر و صدا اتفاق می‌افتد، اما پیامدهای آن در درازمدت بر توان حکمرانی سنگینی می‌کند.
۲. تله ظرفیت؛ انتظارات بالا با ابزارهای ضعیف
فرسایش نیروی انسانی و بی‌ثباتی ساختاری، دولت را به «Capacity Trap» می‌کشاند؛ وضعیتی که در آن انتظارات از دولت همچنان بالاست، اما ابزارهای تحقق آن روزبه‌روز کم‌اثرتر می‌شود. در ظاهر دولت هنوز در مسیر سیاستی خود حرکت می‌کند، اما در واقع در حال گم کردن توان اجرای آن است.
۳. اختلال در هماهنگی اجرائی؛ دولت چندصدا
نصب افراد کم‌تجربه یا سیاسی در جایگاه‌های حساس، به «Executive Coordination Failure» منجر می‌شود؛ یعنی ناتوانی دولت در تولید روایت واحد. دستگاه‌ها هرکدام مسیر خود را می‌روند، اولویت‌های مستقل تعریف می‌کنند و مرکز دولت از موتور هماهنگی به کارخانه ناهماهنگی تبدیل می‌شود.
۴. پارگی پالیتی؛ آشفته‌زیستی میان اختیار، مسئولیت و پاسخ‌گویی
در چنین وضعیتی، «Polity Fragmentation» – یعنی گسست میان سه محور اختیار، مسئولیت و پاسخ‌گویی– رخ می‌دهد.
اختیار در سطحی پراکنده می‌شود که هیچ‌یک از بازیگران نسبت به تصمیم‌ها پاسخ‌گو نیست. مسئولیت‌ها واگذار می‌شود اما بدون همسویی گفتمانی. نتیجه چیزی است که در ادبیات علوم سیاسی «Delegated Governance Failure» توصیف می‌شود: شکاف میان سیاست‌ورزی و سیاستگذاری.
فرآیندهای فوق در نهایت به «Policy Incoherence» می‌انجامند؛ یعنی گسیختگی سیاستی. این همان لحظه‌ای است که آب گرم شده اما کسی باور نمی‌کند که باید از ظرف بیرون پرید.
سرمایه‌گذاری گم‌کرده‌راه: انباشت در آمار، فرسایش در واقعیت
اگر در حوزه حکمرانی شاهد فرسایش تدریجی ظرفیت هستیم، در حوزه سرمایه‌گذاری نیز روندی مشابه در جریان است؛ روندی که روزنامه «جهان‌صنعت» آن را با دقت در قالب بررسی داده‌های سرمایه‌گذاری به تصویر می‌کشد.
۱. سرمایه‌گذاری که دیگر توسعه نمی‌سازد
سرمایه‌گذاری در اقتصاد ایران ماهیت اصلی خود را از دست داده و از موتور توسعه، به ابزار جبران استهلاک تبدیل شده است.
آمارها نشان می‌دهد بخش اعظم «تشکیل سرمایه ثابت» صرفاً برای حفظ وضع موجود مصرف می‌شود نه برای ساخت آینده.
وقتی حجم استهلاک تقریباً معادل کل سرمایه‌گذاری است، انباشت سرمایه واقعی صفر می‌شود؛ به این معنا که کشور نه‌تنها جلو نمی‌رود، بلکه برای حفظ زیرساخت‌های فرسوده، مجبور به بلعیدن سرمایه‌های جدید است.
۲. ماشین‌آلات و ساختمان؛ دوگانه‌ای فرسوده
در ساختار سرمایه‌گذاری ایران، بخش ماشین‌آلات –که باید موتور نوسازی صنعتی باشد– به دلیل تحریم‌ها، بی‌ثباتی ارزی و کاهش انتقال فناوری، از ۱۳۹۷ به بعد روندی شدیداً نزولی داشته است.
از سوی دیگر بخش ساختمان، که بیشترین سهم را دارد، بیشتر در پروژه‌های کم‌بازده و کوتاه‌مدت مصرف می‌شود؛ نه در زیرساخت‌های مولد.
برای همین، رشد اسمی در سرمایه‌گذاری الزاماً به معنای رشد واقعی نیست؛ بخش بزرگی از آن بازتاب تورم و جایگزینی تجهیزات فرسوده است.
۳. سرمایه‌گذاری در منطقه؛ ایران در حاشیه
مقایسه کشورهای منطقه، تفاوت را آشکارتر می‌کند:
امارات، قطر، عمان و عربستان توانسته‌اند سهم سرمایه‌گذاری مولد را افزایش دهند و با تنوع‌بخشی اقتصادی، ظرفیت‌های جدید بسازند.
در ایران اما نسبت بالای سرمایه‌گذاری به GDP –حدود ۳۷ تا ۴۰ درصد– برخلاف ظاهر امیدوارکننده‌اش، نشانه کارآیی نیست؛ زیرا این سرمایه‌گذاری عمدتاً ترکیبی است از ساختمان‌محوری، هزینه‌های جاری دولت و جبران استهلاک.
بحران افق؛ دولت کوتاه‌مدت، اقتصاد بی‌جهت
در تحلیل کیفی محتوای گزارش‌ها، یک گره مشترک به‌چشم می‌خورد:
فقدان افق بلندمدت در سیاستگذاری
هیچ طرح ملی، پیوست توسعه‌ای یا راهبرد صنعتی پایدار وجود ندارد. برنامه‌های بلندمدت با تغییر دولت‌ها از میان می‌روند و صندوق‌های سرمایه‌ای به ابزار تأمین کسری بودجه بدل می‌شوند.
در چنین بستر متزلزلی، بخش خصوصی نه انگیزه دارد، نه امنیت، و نه چشم‌انداز.
سرمایه به زمین، ارز و طلا می‌رود و پروژه‌های صنعتی نیمه‌کاره رها می‌شوند.
این همان نقطه‌ای است که اقتصاد –مثل همان قورباغه– آرام‌آرام پخته می‌شود بدون آنکه لحظه‌ای شوک یا انفجار در کار باشد.
دمایی که به آرامی بالا می‌رود
فرسایش ظرفیت حکمرانی از یک‌سو و فرسایش کیفیت سرمایه‌گذاری از سوی دیگر، دو روی یک سکه‌اند.
آنچه در ظاهر باقی می‌ماند، اعداد بزرگ، آمارهای رسمی و نمودارهایی است که رشد را نشان می‌دهند؛ اما در واقعیت، زیرساخت‌ها در حال فروپاشی خاموش‌اند، سرمایه‌ها صرف جبران گذشته می‌شوند و دولت در کشاکش میان انتظارات و توانایی‌ها گرفتار است.
استعاره «قورباغه‌ای که آرام‌آرام پخت» در اینجا تنها یک هشدار نیست؛ توصیف مسیری است که هم در سطح حکمرانی و هم در سطح اقتصاد، هم‌زمان و هم‌افزا در حال وقوع است.
آب داغ نشده، اما به آرامی گرم می‌شود؛ بحرانی که آهسته می‌آید، سخت دیده می‌شود و دیر فهمیده می‌شود.
آرمین بهاری
منابع
روزنامه شرق، ۲۸ آبان ۱۴۰۴، «دولت پزشکیان و فرسایش تدریجی ظرفیت حکمرانی»
روزنامه جهان صنعت، ۱۹ آبان ۱۴۰۴، گزارش احسان کشاورز با عنوان «سرمایه‌های بربادرفته»
داده‌های رسمی مرکز آمار ایران و بانک مرکزی رژیم درباره تشکیل سرمایه ثابت و استهلاک (سال‌های ۱۳۹۶-۱۴۰۳)
گزارش‌های بانک جهانی درباره نسبت سرمایه‌گذاری به GDP در کشورهای خاورمیانه (۲۰۱۵-۲۰۲۴)
