چرا رشد و توسعه اقتصادی، در چنبره مار سیاست فنا شد؟
اقتصاد ایران، چون ماری که پوست می‌اندازد اما همچنان همان مار است؛ در دستان لوطی نظام ولایت فقیه دهه‌هاست پوستش عوض می شود و نامش تغییر می‌کند، اما جوهره ضدرفاه و توسعه‌ای‌اش همچنان باقی مانده است. مثل همان مار کبرایی که عیسی منصوری رئیس مرکز پژوهش‌های اتاق بازرگانی ایران از آن سخن گفت؛ ظاهری شیک، رنگارنگ و تهدیدآمیز، اما درونش زهری برای از کار اندختن پیشرفت جامعه!
رشد اقتصادی مفهومی ساده اما حیاتی است. قاعده ۷۰ که اسفندیار جهانگرد استاد دانشگاه به آن اشاره می کند، به ما می‌گوید اگر نرخ رشد سالانه دو درصد باشد، ۳۵ سال طول می‌کشد تا درآمد سرانه دو برابر شود. با نرخ ۸ درصد، این زمان به کمتر از ۹ سال کاهش می‌یابد. این قاعده نشان می‌دهد چرا اختلاف‌های کوچک در نرخ رشد، در بلندمدت شکاف‌های عظیم ایجاد می‌کنند. رژیم حاکم بر ایران از برنامه چهارم توسعه به بعد، همیشه رشد ۸ درصدی را هدف‌گذاری کرده است. اگر این اهداف حتی به طور نصفه‌نیمه محقق می‌شد، امروز تولید ناخالص داخلی ایران باید بیش از ۲ هزار میلیارد دلار می‌بود و درآمد سرانه هر ایرانی حدود ۲۴ هزار دلار. اما آمار رسمی خود رژیم نشان می‌دهد تولید ناخالص داخلی به قیمت ثابت ۲۰۱۵ حدود ۴۵۱ میلیارد دلار است؛ یعنی درآمد سرانه‌ای حدود ۵ هزار و ۲۰۰ دلار. این شکاف وحشتناک، نه تصادفی است و نه ناشی از عوامل خارجی تنها؛ بلکه نتیجه مستقیم ساختار ضد رفاه و توسعه نظام ولایت مطلقه فقیه است که هرگونه امکان رشد پایدار را نابود کرده است.
رشد اقتصادی افزایش کمی و کیفی کالاها و خدمات مورد نیاز مردم است؛ از غذا و مسکن تا آموزش و سلامت. اما در ایران زیر سلطه رژیم ارتجاعی، این افزایش به جای تولید واقعی، به رانت و واردات کالاهای بی‌کیفیت تقلیل یافته است. محمدمهدی بهکیش اقتصاددان درست می‌گوید: ما حتی با چین و روسیه که ظاهراً «دوست» هستیم، تجارت واقعی نداریم. نفت می‌فروشیم و در مقابل، کالاهای درجه چندم چینی وارد می‌کنیم که کیفیت تولید داخلی را نابود می‌کند. پمپ آبی که قبلاً با فناوری پیشرفته کار می‌کرد، حالا با قطعات بی‌کیفیت چینی هر شش ماه خراب می‌شود. این چرخه معیوب، تولید را فلج کرده و صادرات غیرنفتی را عملاً به صفر رسانده است.
موانع ساختاری رشد اقتصادی در ایران
اولین مانع، تحریم‌های خودساخته است. بهکیش تأکید می‌کند که علاوه بر تحریم‌های خارجی، «خودمان هم خودمان را تحریم کرده‌ایم». سیستم بانکی رژیم در تهران حتی با دوستان ظاهری‌اش کار نمی‌کند. شرکت‌های چینی و روسی از ترس تحریم‌های ثانویه آمریکا، حاضر به ریسک نیستند. نتیجه؟ اقتصاد ایران به بازار سیاه و رانت ارزی وابسته شده؛ جایی که نرخ رسمی ارز ۷۰ هزار تومان است، اما در بازار آزاد به ۱۳۰ هزار تومان می‌رسد. این شکاف، میلیاردها دلار رانت سالانه نصیب حلقه‌های نزدیک به قدرت می‌کند و بخش مولد را خفه می سازد.
دومین مانع، پروژه‌محوری توخالی و تقلید آیزومورفیک است. عیسی منصوری می‌گوید برنامه‌های توسعه رژیم بیشتر «مناسک اداری» هستند تا برنامه واقعی. هفت برنامه توسعه پس از انقلاب، مجموعه‌ای از پروژه‌های عمرانی‌اند که از دل جامعه برنمی‌خیزند. سد می‌سازند، اما مسئله آب را حل نمی‌کنند؛ چون مطالعات‌شان مربوط به ۷۰ سال پیش است. بودجه‌ها صرف «روبان‌بری» می‌شود، نه دستاورد واقعی. این پروژه‌محوری، ذی‌نفعان خاص خودش را دارد که نسل به نسل بازتولید می‌شوند و هرگونه تغییر ساختاری را وتو می‌کنند.
سومین مانع، تبدیل اقتصاد به ماشین سرمایه‌داری سیاسی است. منصوری یادآوری می‌کند که پس از انقلاب ۵۷، نوآوری نابود شد و دارایی‌ها مصادره گردید. امروز سهم دولت رسمی فقط ۲۰ تا ۲۵ درصد اقتصاد است؛ بخش خصوصی واقعی کمتر از ۱۵ درصد. بقیه در دست نهادهای شبه‌دولتی و نظامی است که نه پاسخگو هستند و نه کارآمد. این ساختار، بازار را غیررقابتی و بسته کرده؛ جایی که بخش خصوصی احساس ناامنی می‌کند و سرمایه‌اش را به طلا و ارز، تبدیل یا از کشور خارج می‌کند.
پیامدهای انسانی رکود تحمیلی
پیامد این ساختار، سفره‌های خالی مردم است. چاه‌های اصفهان که زمانی با شش متر به آب می‌رسیدند، حالا باید ۳۰۰ متر حفر شوند. هزینه پمپاژ آب ده‌ها برابر شده و محصول کشاورزی گران‌تر و بی‌کیفیت‌تر. خودروهای داخلی که زمانی صادر می‌شدند، حالا فقط در بازار بسته داخلی با قیمت‌های نجومی فروخته می‌شوند؛ چون جایگزینی وجود ندارد. کارخانه‌ها یکی پس از دیگری تعطیل می‌شوند و کارگران به صف بیکاران می‌پیوندند.
خامنه‌ای و مافیای حامی او، با تکیه بر سرکوب و پروپاگاندا، این شکست فاجعه‌بار رشد اقتصادی را پنهان می‌کند. اهداف هشت درصدی را تکرار می‌کنند، اما هیچ‌گاه توضیح نمی‌دهد چرا پس از نیم قرن، درآمد سرانه ایران از بسیاری کشورهای همسایه عقب‌تر است. این نه بدشانسی است و نه صرفاً تحریم خارجی؛ این نتیجه مستقیم یک نظام ارتجاعی و ضد مردمی است که توسعه را قربانی بقای خودش کرده است. آب باریکه رشد اقتصادی، در باتلاق اقتدارگرایی غرق شده و مردم ایران هر روز فقیرتر می‌شوند.
آرمین بهاری
منابع:
جهان صنعت، ۲۵/۸/۱۴۰۴،
اقتصادنیوز، ۲۶/۸/۱۴۰۴، گفت‌وگو با محمدمهدی بهکیش
روزنامه شرق، ۱۷/۸/۱۴۰۴، گفت‌وگو با عیسی منصوری، مرکز پژوهش‌های اتاق بازرگانی
