ایران رهسپار آزادی – قسمت پنجم
به باور بسیاری از کارشناسان ایران در همان زمان دیکتاتوری شاه می‌توانست هم در زمینه کشاورزی و هم صنعت همپای ژاپن رشد کند و به توسعه سیاسی و اقتصادی برسد. اما ایران به عقب‌مانده‌ترین شکل توسط دیکتاتوری شاه نگهداشته شد.
دلیلش آن بود که یک نظام ملی بر ایران حاکم نبود. یک نظام خودکامه بود که با تکیه به سرمایه عظیم طبیعی ایران و بالا رفتن قیمت نفت به دلیل جنگ اعراب و اسراییل، دوره سرمستی خود را می‌گذراند. اقتصادی را طراحی و اجرا می‌کرد که مبتنی بود بر رانت. یعنی پولی که به صورت مستقیم از فروش نفت حاصل می‌شد به جیب خاندان سلطنت، دربار و طبقه حاکم که اقلیت بسیاری کوچکی بودند می‌ریخت و هرگز در خدمت توسعه اقتصادی و اجتماعی ایران قرار نگرفت.
درباره سرکوب اقلیت‌های مذهبی
دور جدید سرکوب بهاییان؛ تداوم سرکوب علیه اقلیت‌های دینی
بر بخش کشاورزی ایران چه گذشت؟
برای فهم تاریخچه مناسبات کشاورزی در ایران ناچاریم کمی به گذشته برگردیم و رد پای‌مان را در تاریخ دنبال کنیم؛ ایران به عنوان یکی از سه تمدن اصلی باستان، سابقه دیرینه‌ای در امر کشاورزی داشت.
مثلا در زمان هخامنشیان ایران به دلیل اینکه در منطقه معتدل شمالی قرار گرفته است، دارای منابع غنی آب و اراضی حاصلخیز بود. مناطق کویری ایران باریکه‌ای مشخص بود که محدود بود، اما در سایر مناطق ایران کشاورزی بسیار پیشرفت کرده بود. از سیستم‌های پیشرفته آبیاری از طریق قنات‌ها برخوردار بود که تا همین سال‌های اخیر هم در ایران باقیمانده بود و تتمه آن با آمدن حکومت خمینی نابود شد.
نظام‌های اقتصادی و اجتماعی حاکم بر ایران نیز از اروپای آن زمان پیشرفته‌تر بود. در واقع جامعه ایران دوران برده‌داری خود را به سرعت پشت سر گذاشت و وارد دوران فئودالیزم شده بود. در حالی که اروپا همین دوران را بسیار کندتر و با تاخیر از سرگذارند.
بحران بی آبی ناشی از دزدی و فساد حکومت
خداحافظ اکباتان!
فئودالیزم در ایران و اروپا
البته در این زمینه و مراحل رشدی که در شرق طی شد بحث‌های مفصلی وجود دارد که وجه تولید آسیایی با وجه تولید اروپایی را از هم متفاوت می‌سازد که در مجال نوشته نمی‌‌گنجد. مثلا اگر در ایران نظام ارباب و رعیتی بود همین سیستم در اروپا به صورت سرواژ بروز کرده بود.
با این وجود در نظام اجتماعی ایران مناسبات نسبتا بهتر و انسانی‌تر حاکم شده بود و بخصوص بعد از ورود اسلام به ایران آن نظام استثماری گذشته تا حدودی تعدیل شده بود و قوانین کمی به نفع دهقانان و کشاورزان تغییر کرده بود.
با این وجود نباید شک کرد که نظام فئودالیته حاکم تا آن جا که می‌توانست بر طبقات فرودست ظلم و جور روا می‌داشتند و حقوق‌شان را انکار می‌کردند. اما تحت تاثیر اندیشه و فرهنگ جدیدی که جامعه را متاثر کرده بود، شدت این ظلم کمی کاسته شده بود. مثلا در دوران فئوالیزم در ایران همانند اروپا زمین از آن ارباب یا فئودال بود و دهقان به عنوان کارگر روی آن کار می‌کرد اما شکل‌گیری پدیده‌ای به نام موقوفات در ایران این انحصار در مالکیت زمین را شکسته بود.
در حقیقت اراضی و زمین‌های موقوفی محصولی که می‌داد صرف منافع عمومی می‌شد و در سطح جامعه تا حدودی مستمندان و نیازمندان از آن منتفع می‌شدند. تحت تاثیر همین عوامل همانند برده‌داری که در ایران زودتر تمام شده بود، فئوالیزم نیز خیلی زودتر در ایران تعدیل شد و از بی‌رحمی آن کاسته شد. سهم دهقانان از بهره مالکانه کم‌کم دچار تغییراتی شد.
داستان بهره مالکانه
کشاورزان چون خودشان مالک زمین نبودند می‌بایست بر روی نسق، از زمینی که متعلق به ارباب فئودال بود، کار کنند و به این ترتیب مالک می‌توانست به عنوان بهره مالکانه ثمره کار کشاورزی آن‌ها را به سود خود ضبط کند.
بدین ترتیب، شیوه تولید فئودالی مبتنی بر انواع بهره مالکانه یا بهره اربابی است که از کشاورزها وصول می‌شود. بهره مالکانه در واقع محصول اضافی رعیت بود که تسلیم ارباب می‌شد. به‌طور کلی سه نوع بهره مالکانه وجود داشت که در مراحل مختلف نظام فئودالی کما بیش در کنار یکدیگر وجود داشتند؛
- کار بهره یا بیگاری
- بهره کالایی
- بهره نقدی
باید توجه داشت که در هر یک از مراحل مختلف تکامل جامعه فئودالی، یکی از این اشکال یاد شده، تفوق یافته بود؛
در مرحله ابتدائی نظام فئودالی «کار بهره» که در عرف معمولی می‌توان آن را به «بیگاری» تعبیر نمود. شکل مسلط بهره‌کشی از کار کشاورزی بود. بدین معنا که کشاورزان روزهای معینی از هفته را مستقیماً برای ارباب و روی زمین او کار می‌کردند و این یک کار اجباری و مجانی برای ارباب بود.
شکل دیگر بهره مالکانه «بهره کالایی» بود که عبارت بود از تسلیم منظم مقداری از محصول زراعی و دامی به ارباب و صاحب زمین.
و در نهایت نوع سوم بهره مالکانه شامل «بهره نقدی» می‌شد که به معنای پرداخت بهره مالکانه به صورت پول است. تفوق بهره نقدی در انواع بهره مالکانه مربوط به اواخر دوران فئودالیسم می‌باشد.
البته باید توجه داشت که علاوه بر بهره مالکانه منظم، مالک یک سلسله مالیات و عوارض نیز بر کشاورزان تحمیل می‌کرد.
در ایران نیز بستگی به میزان مشارکت دهقان در تولید کشاورزی به او سهم تعلق می‌گرفت. مثلا اگر عوامل دخیل در تولید کشاورزی به ۵ مولفه زمین، آب، نیروی انسانی، ابزار و بذر تقسیم می‌شد، اگر ارباب ۴ جزء زمین، آب، بذر و ابزار (گاو و گاو آهن) را فراهم می‌کرد و دهقان تنها سهم نیروی انسانی‌اش را به اشتراک می‌گذاشت، سهم او از محصولات کشاورزی تنها یک پنجم بود و به این ترتیب نظام استثماری حاکم مناسبات خود را تحمیل می‌کرد… ادامه دارد
