محمد حنیف‌نژاد و یارانش یکی از شگفت‌انگیزترین جنبش معاصر ایران را از خود به یادگار گذاشتند.
در بامداد چهارم خرداد ۱۳۵۱، صدای گلوله‌هایی در یکی از پادگان‌های نظامی تهران پیچید؛ صدایی که جان سه جوان انقلابی را گرفت، اما آتشی بر خرمن سکوت افکند که تا دهه‌ها پس از آن شعله‌ور باقی ماند. محمد حنیف‌نژاد، سعید محسن و اصغر بدیع‌زادگان – سه بنیان‌گذار سازمان مجاهدین خلق ایران – در برابر جوخه اعدام ایستادند، اما نگاهشان نه به مرگ، که به افق آینده دوخته شده بود. آنان در دادگاه‌های نظامی رژیم پهلوی، بدون برخورداری از روند دادرسی عادلانه و تنها به جرم اندیشه و آرمان آزادی، به تیرباران محکوم شدند.
ریشه‌های سرکوب
در سال‌های پایانی دهه ۴۰، فضای سیاسی ایران در خفقانی تمام‌عیار فرو رفته بود. پس از کودتای ۲۸ مرداد و سلطه بلامنازع شاه، هر گونه تشکل سیاسی مستقل، به‌ویژه با گرایش ضدسلطنتی یا ضدامپریالیستی، با سرکوب شدید روبه‌رو می‌شد. سازمان مجاهدین خلق ایران، با ترکیبی از اسلام انقلابی و تحلیل طبقاتی، در میان دانشجویان و روشنفکران جایگاهی پیدا کرده بود و همین، کافی بود تا مورد نفرت و هراس ساواک قرار گیرد.
با دستگیری‌های گسترده اعضای سازمان در سال ۱۳۵۰، شاه تصمیم گرفت با نمایش قدرت، ریشه‌های این مقاومت را بخشکاند. اما همان‌گونه که تاریخ بارها نشان داده، سرکوب، همیشه نقطه پایان نیست؛ گاه آغاز راهی است خونین اما روشن.
در همین زمینه
به سوی اوین؛ خاطرات فراموش ناشدنی از اعدام بنیانگذاران مجاهدین
دادگاه حنیف‌نژاد و یارانش
دادگاه نظامی، نهادی بود که برای دور زدن استقلال نسبی دستگاه قضایی رسمی تأسیس شد. دکتر سنابرق زاهدی، وکیل دادگستری و از فعالان سیاسی آن دوران، در خاطراتش می‌گوید: «در این دادگاه‌ها، قاضی نقشی جز تکرار خواسته‌های ساواک نداشت. پرونده‌ها از ابتدا تا انتها توسط ساواک نوشته می‌شد و محاکمه تنها تئاتری برای قرائت حکم از پیش تعیین‌شده بود.»
بنیانگذاران سازمان در این دادگاه‌ها نه وکیل مؤثر داشتند، نه امکان دفاع واقعی. وکلای تسخیری، اغلب افسران بازنشسته‌ای بودند که نه آشنایی با پرونده داشتند و نه تعهدی به عدالت. تمام فرایند، به‌گونه‌ای طراحی شده بود که سرنوشت این سه تن، حتی پیش از ورودشان به دادگاه رقم خورده باشد.
چهره‌ای فراتر از یک رهبر
محمد حنیف‌نژاد، به‌عنوان چهره محوری سازمان، فراتر از یک فعال سیاسی یا رهبر گروهی مخفی بود. او نماد یک نسلی بود که می‌خواست میان دین و آزادی، میان ایمان و عدالت، پلی برقرار کند. شخصیت محبوب او در آذربایجان، به‌ویژه تبریز، سبب شده بود بسیاری باور نکنند که شاه جرأت اعدامش را داشته باشد. اما رژیم پهلوی، به‌دلیل هراس از همین محبوبیت، حکم اعدام را صادر و اجرا کرد؛ شاید با این امید که با حذف چهره‌ها، ایده‌ها نیز محو خواهند شد.
اما همان‌گونه که تاریخ گواهی می‌دهد، اعدام حنیف‌نژاد و یارانش نه پایانی بر یک جریان، که شروع خیزشی شد که در دهه بعد به انقلاب ۵۷ انجامید.
۹ خرداد: نیکسون، شاه و سنگ‌ها
تنها چند روز پس از اعدام، ریچارد نیکسون، رئیس‌جمهور وقت ایالات متحده، به تهران آمد. سفر نیکسون، که از پیش برنامه‌ریزی شده بود، در فضای داغ و ملتهب بعد از تیرباران رهبران مجاهدین، معنای دیگری پیدا کرد. بسیاری، این حضور را مهر تأیید آمریکا بر جنایت شاه تعبیر کردند.
دانشجویان دانشگاه تهران و دانشگاه صنعتی، در واکنشی گسترده، کلاس‌ها را تعطیل و تظاهراتی ضد نیکسون و ضد شاه برپا کردند. در کوی دانشگاه، دانشجویان بر فراز بلندی‌ها ایستادند و زمانی که کاروان اتومبیل‌های نیکسون و شاه از کنار آن عبور کرد، بارانی از سنگ بر سرشان فرود آوردند. صحنه‌ای که بیش از هر چیز، ناتوانی حکومت در خاموش‌کردن آتش خشم عمومی را به نمایش گذاشت.
حمله ساواک؛ سرکوب کوی دانشگاه
چند روز بعد، در بامداد تاریک، ساواک به کوی دانشگاه حمله کرد. دانشجویان از خواب بیدار شدند، در حالی که اسلحه‌های آماده‌ی شلیک بالای سرشان بود. کوی دانشگاه به محاصره کامل درآمد. صدها دانشجو دستگیر شدند. کتاب‌ها، جزوه‌ها و حتی نوشته‌های شخصی، مصادره شد.
دکتر زاهدی روایت می‌کند که یکی از نسخه‌های شعری که در سوگ اعدام‌شدگان نوشته شده بود، در کشوی میز او یافت شد و به‌عنوان مدرک جرم در پرونده‌اش ثبت شد. این سرکوب اما نتوانست روحیه مقاومت را در هم بشکند.
صدای خشم، پژواک امید
همان روزها، در تهران و چند شهر دیگر، سازمان مجاهدین خلق و سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران در اعلامیه‌ای مشترک، از انجام ۹ عملیات چریکی علیه اهداف شاه خبر دادند؛ پاسخی مستقیم به اعدام بنیانگذاران سازمان.
میدان‌های دانشگاه، سنگفرش خیابان‌ها و فضای عمومی شهرها، صحنه اعتراض و بیداری شده بود. حتی حضور سنگین نیروهای امنیتی نیز نتوانست این موج را متوقف کند. شعری که در کوی دانشگاه نوشته شده بود، میان دانشجویان دست‌به‌دست می‌شد:
«اعدامشان کردند؛ خروش دخترش برخاست. تنش لرزید، پرسید: چرا؟ پدر گفت: عزیزم، آنجا دنیایی‌ست عجیب… فرمان فریب و دشمنی می‌راند…»
دادگاه‌های نظامی؛ تریبون سرکوب
ماهیت این دادگاه‌ها به‌روشنی نشان‌دهنده دیدگاه رژیم نسبت به مخالفان سیاسی بود. در این دادگاه‌ها، حتی نام «جرم» نیز به طعنه شبیه بود؛ جرم، داشتن عقیده‌ای متفاوت و تلاش برای عدالت بود. احکام اعدام، اغلب با خط ساواک نوشته می‌شد و قاضی تنها امضاکننده آن بود.
نکته‌ای که زاهدی با طنز تلخ به آن اشاره می‌کند، این است که وکیل تسخیری او در دادگاه اصلاً نمی‌دانست موکلش کیست! او در میانه دادگاه ناچار می‌شود خودش حرف بزند و از خودش دفاع کند.
نیکسون و سیاست‌های سرکوبگرانه
سفر نیکسون به ایران در آن مقطع، تنها جنبه تشریفاتی نداشت. او برای تأکید بر حمایت واشنگتن از شاه آمده بود. همان‌گونه که در آذر ۱۳۳۲، پس از کودتای ۲۸ مرداد، نیز در قامت معاون رئیس‌جمهور، وارد تهران شد تا «مشروعیت» شاه را تثبیت کند.
از نگاه مردم، حضور نیکسون هم‌زمان با اعدام سه تن از محبوب‌ترین انقلابیون، تنها یک معنا داشت: حمایت مستقیم آمریکا از سرکوب و استبداد داخلی.
سخن پایانی: آنان که ماندند!
اعدام محمد حنیف‌نژاد، سعید محسن و اصغر بدیع‌زادگان، یک جنایت تاریخی بود، اما نه توانست مبارزه را خاموش کند و نه آرمان آزادی را از ذهن نسل‌ها بزداید. این سه تن، نه به‌عنوان قربانی، که به‌عنوان شعله‌افروزان یک مسیر انقلابی، در حافظه مردم ایران باقی مانده‌اند.
اگر آنان زنده می‌ماندند، شاید انقلاب ایران مسیری دیگر می‌پیمود؛ مسیری که در آن، فرصت به دیکتاتوری دینی داده نمی‌شد. اما اعدام حنیف‌نژاد و یاران سربدارش دو چیز را در تاریخ مبارزه ایران مهر کرد. اول؛ سنت فدا و پاکبازی رهبری یک جنبش را که با خون‌شان آن را به یادگار گذاشتند برای همیشه در ضمیر و وجدان جامعه جوشان ایران تثبیت کرد. یادگاری که محو کننده خیانت و جفایی بود که حزب توده مرتکب شده بود.
دوم به یادگار گذاشتن یک جنبش انقلابی و موحد به نام سازمان مجاهدین خلق که هرچه زمان می‌گذرد،درخشندگی و اعتلای آن چشمگیرتر و بیشتر می شود.
