اقتصاد سیاسی ایران در سایه فروپاشی و بی‌افقی
در یکی از قصه‌های کهن، قافله‌ای در دل کویر گرفتار توفانی عظیم شد. شتربان پی‌درپی مسیر را عوض می‌کرد؛ اما نه نقشه‌ای داشت، نه ستاره‌شناسی می‌دانست که آینده را ببیند و نه شهامتی برای اعتراف به گم‌گشتگی. کاروانیان هر بار با امیدی تازه حرکت می‌کردند، اما دورتر که می‌رفتند، جای پای خود را میان شن‌های فرو‌ریز می‌دیدند. تنها چیزی که از آن قافله باقی ماند، روایت تلخی بود: «هیچ‌کس نمی‌دانست مقصد کجاست.» این حکایت همان استعاره‌ای است که امروز برای توضیح سرنوشت اقتصادی و سیاسی کشور زیر سلطه رژیم حاکم بر ایران کاربرد دارد؛ وضعیت بحرانی که کارگزارانش نیز به این بی‌راهگی اعتراف می‌کنند.
در چنین وضعیتی، «نظامی که نه حال و نه آینده‌ای دارد» دیگر صرفاً یک شعار یا تعبیر انتقادی نیست؛ بلکه توصیفی عینی از ساختاری است که حتی مدیران ارشد سابقش علناً اعلام می‌کنند آینده‌ای قابل‌برنامه‌ریزی برای آن وجود ندارد. این اعتراف نه از سوی مخالفان، بلکه از زبان کسانی بیان می‌شود که دهه‌ها بر بالاترین سکوهای قدرت در این نظام نشسته‌اند.
اعترافات کارگزاران سابق: فروپاشی درونی یک ساختار
سخنان اسحاق جهانگیری، یکی از چهره‌های رده‌بالای سابق این ساختار، نشانگر عمق بحران است: «هیچ‌کس نمی‌داند برای آینده چه باید بکند.» این جمله، نه گلایه‌ای گذرا، بلکه سندی از بی‌آیندگی رژیمی است که حتی مدیرانش در برابر ابهام مطلق آینده تسلیم شده‌اند. این اعتراف در بستری بیان می‌شود که اقتصاد کشور به سوی تورم بالاتر از ۵۰ درصد، رشد منفی و تراز تجاری به شدت منفی حرکت می‌کند؛ داده‌هایی که هر کدام به تنهایی برای هشدار درباره وضعیت یک کشور کافی‌اند.
وقتی افراد نزدیک به هسته قدرت هشدار می‌دهند که شرایط «نه جنگ و نه صلح» اقتصاد را زمین‌گیر کرده و ناترازی‌های ساختاری از انرژی و آب تا بودجه و بانک‌ها به مرحله انفجار رسیده است، روشن می‌شود که پروژه توجیه و انکار دیگر کارایی ندارد. این ساختار حتی در روایت خود کارگزارانش نیز از درون پوسیده است.
بودن یا نبودن ایران؛ فراتر از فروپاشی اقتصادی
دیدگاه مصطفی هاشمی‌طبا، معاون پیشین ریاست جمهوری در زمان اصلاحات، از زاویه دیگری بحران را برجسته می‌کند: «مسئله، بودن یا نبودن ایران است.» او معتقد است سطح بحران‌ها به نقطه‌ای رسیده که بحث طبقه متوسط یا وضعیت معیشتی، در برابر خطر نابودی سرزمین، به موضوعی درجه چندم تبدیل شده است.
این سخنان نشان می‌دهد قدرت فرسایشی رژیم حاکم بر ایران تنها در اقتصاد خلاصه نمی‌شود؛ بلکه بنیان‌های بقا و انسجام سرزمینی نیز زیر فشار سوءمدیریت ساختاری، فساد سیستماتیک و انزوای بین‌المللی در حال ازبین‌رفتن است. هشدار درباره خطر از دست رفتن «ایران» نه یک شعار سیاسی، بلکه پیامد مستقیم نابودی منابع طبیعی، تخریب زیرساخت‌ها، فرونشست گسترده زمین و مهاجرت رو به افزایش است.
این همان نقطه‌ای است که در چارچوب «نظامی که نه حال و نه آینده‌ای دارد» فهم می‌شود: ساختاری که نه‌تنها توسعه نمی‌آورد، بلکه تهدیدی وجودی برای کشور تبدیل شده است.
اقتصاد ایران زیر سایه بحران‌های پی‌درپی
گزارش‌های بین‌المللی نیز تصویری همسو با این واقعیت ارائه می‌کنند. بانک جهانی پیش‌بینی افزایش تورم، کاهش رشد اقتصادی و گسترش فقر را مطرح کرده و هشدار داده است که خشکسالی، کمبود آب و فرونشست زمین تهدیدهای جدی برای آینده اقتصادی و زیست‌محیطی کشور هستند.
در این رژیم، بحران‌های اقلیمی نه در قالب برنامه‌ریزی، بلکه در قالب انکار، رهاسازی و روزمرگی مدیریت می‌شوند. نتیجه آن است که کاهش ۴۰ درصدی بارندگی، نابودی کشاورزی و فشار مهاجرتی شدید، به موج‌های تازه فقر و حاشیه‌نشینی تبدیل می‌شود. این وضعیت نه تصادفی، بلکه حاصل فقدان حکمرانی و اولویت‌گذاری در رژیمی است که کارآمدی و مسئولیت‌پذیری در آن جایگاهی ندارد.
منطق رهاسازی و فروپاشی مفاهیم اقتصادی
سخنان دکتر عباس شاکری در نقد ۳۵ سال سیاست‌گذاری اقتصادی، بعد دیگری از سقوط را آشکار می‌کند. او توضیح می‌دهد که اقتصاد ایران قربانی «رهاسازی» و بازی با الفاظ شده است. نه مفاهیم اقتصادی درست فهم شده، نه اصول آن رعایت شده و نه نظریه‌ای به‌طور جدی مبنای سیاست‌گذاری قرار گرفته است.
در ساختاری که مملو از انحصارات، مافیاهای اقتصادی و گروه‌های ذی‌نفع است، آنچه به‌نام «اقتصاد بازار» معرفی می‌شود، در واقع پوششی برای غارت منابع عمومی است. نتیجه این روند، انتقال عظیم ثروت به گروه‌هایی محدود و سقوط تاریخی قدرت خرید مردم بوده است؛ سقوطی که نشان می‌دهد این رژیم عملاً به ماشین بازتوزیع ثروت به نفع حلقه‌های قدرت تبدیل شده است.
تراز تجاری منفی؛ نشانه‌ای از وابستگی ساختاری
گزارش‌های مربوط به تراز تجاری شش‌ماهه سال جاری نیز تصویری روشن از وابستگی ساختاری اقتصاد ارائه می‌دهد. تراز تجاری غیرنفتی در ۲۱ سال گذشته همواره منفی بوده و اکنون نیز واردات ۲.۴ میلیارد دلار بیش از صادرات است.
این داده‌ها نشان می‌دهد اقتصاد زیر سلطه رژیم حاکم بر ایران نه توان تولید رقابتی دارد، نه جذابیت سرمایه‌گذاری، و نه شفافیت. در چنین شرایطی، هر شوک سیاسی، هر تحریم تازه و هر نوسان قیمتی می‌تواند تا مرز فروپاشی پیش برود. این همان جایی است که بی‌آیندگی ساختار به‌طور عینی دیده می‌شود.
کشور در آستانه فرسایش تاریخی
مجموعه شواهد نشان می‌دهد «نظامی که نه حال و نه آینده‌ای دارد» تنها یک تعبیر ادبی نیست؛ بلکه توصیف دقیق ساختاری است که از کار افتاده، فرسوده و ناتوان از پاسخ‌گویی به نیازهای امروز و فردای ایران است.
در ساختارنظام ولایت فقیه، آینده‌گریزی تبدیل به هویت شده و تصمیم‌سازی نه بر اساس علم، تجربه یا مسئولیت، بلکه بر اساس منافع گروه‌های ذی‌نفوذ و مصلحت‌های لحظه‌ای شکل می‌گیرد. چه از زاویه اقتصاد، چه سیاست، چه محیط‌زیست و چه بقا و هویت سرزمینی، کشور در سراشیبی سقوط قرار گرفته است.
این واقعیت‌ها نشان می‌دهد که مسئله ایران دیگر یک بحران مقطعی یا اصلاح‌پذیر نیست، بلکه پیامد سلطه طولانی‌مدت یک رژیم ناکارآمد، غیردموکراتیک و فاسد است؛ رژیمی که نه حال دارد و نه آینده.
آرمین بهاری
منابع:
هم‌میهن، ۵/۹/۱۴۰۴
جهان صنعت، ۵/۹/۱۴۰۴
گزارش بانک جهانی درباره ایران
توسعه ایرانی، ۲۹/۸/۱۴۰۴
اکوایران، ۵/۹/۱۴۰۴
