چگونه تخریب تاریخ و میراث فرهنگی در ایران رقم خورد؟
بسیاری از کشورها برای حفظ و حراست از میراث فرهنگی ملی‌شان اقدامات خاصی اتخاذ می‌کنند. میراث فرهنگی کشورشان را بخشی از تاریخ ملت و شکوه و عظمت آن می‌دانند. هر آنچه که از آثار گذشته در سرزمین شان حفظ می‌شود به مثابه آینه‌ای است که تاریخ گذشته خود را در آن به وضوح می‌بینند و به عنوان افتخارات ملی تلاش می‌کنند که این آثار را در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت کنند. جاهایی که در فهرست جهانی یونسکو قرار می‌گیرند، بر اساس کنوانسیون حفاظت از میراث جهانی فرهنگی و طبیعی متعلق به تمام انسان‌های زمین، فارغ از نژاد، مذهب و ملیت خاص، محسوب می‌شوند و دولت‌ها موظف به حفظ و نگهداری این آثار هستند.
بنیادگرایی و دشمنی با میراث فرهنگی و قومی
تخریب میراث فرهنگی توسط داعش در عراق و سوریه از سال۲۰۱۴ آغاز شد. داعش در ماه ژوئیه ۲۰۱۴، مقبره یونس نبی را در شهر موصل عراق به‌طور کامل ویران کرد.
داعش روز ۲۶ فوریه ۲۰۱۵ ویدئویی را منتشر کرد که در آن چگونگی تخریب تندیس‌های تاریخی در موزه نینوا در شهر موصل به تصویر کشیده شد. برخی از تندیس‌ها و آثار متعلق به قرن هشتم پیش از میلاد است.
در ۶ مارس ۲۰۱۵ آثار باستانی شهر تاریخی نمرود در شمال عراق را تخریب کرد. شهر تاریخی نمرود که نگین تمدن آشوری شناخته شده است در قرن ۱۳ پیش از میلاد مسیح و در حاشیه رود دجله حدود ۳۰کیلومتری جنوب شرق موصل بنیان گذاشته شد. سازمان یونسکو، تخریب شهر نمرود را جنایت جنگی خواند.
داعش در ۷ مارس ۲۰۱۵ به شهر باستانی هترا متعلق به دوران اشکانیان یورش برد و بخش زیادی از آن را ویران کرد.
بیشتر بخوانید
تخریب میراث فرهنگی مردم ایران توسط ولایت فقیه
کاری که در دوران حاکمیت ولایت فقیه نسبت به میراث فرهنگی شد، بی‌شباهت به کار داعش نبوده است. عزت الله ضرغامی وزیر میراث فرهنگی دولت رئیسی از خسارت دو هزار و ۵۰۰میلیارد تومانی سیلاب‌های اخیر به بناها و مکان‌های تاریخی خبر داد و گفت: «۷۳۵ مورد تخریب ابنیه، محوطه‌های تاریخی در مناطق سیل‌زده را به دولت گزارش کرده است».
ایندیپندت فارسی در رابطه با عملکرد دولت رئیسی در مورد میراث فرهنگی نوشت: «با روی کار آمدن دولت رئیسی، بناهای تاریخی در ایران بیش از پیش با خطر تخریب و نابودی مواجه شدند. نمونه آن تخریب خانه‌های تاریخی شیراز به بهانه توسعه حرم شاهچراغ و ساخت‌وسازهای گروه نرگس آبیار توسط سینماگر نزدیک به حکومت در حریم باغ تاریخی عفیف‌آباد بود. در چنین شرایطی، سیل نیز مزید بر علت شد و به مکان‌ها و بناهای تاریخی ایران خسارت‌های مضاعفی وارد کرد».
بر اساس برآوردهای اولیه، سیلاب مرداد ماه ۱۴۰۱به مکان‌ها و بناهای تاریخی که جزء میراث فرهنگی مردم ایران محسوب می‌شدند، آسیب‌های جدی وارد نموده و برخی از این آثار کاملا تخریب شدند.
نگاهی به چگونگی تخریب بناهای تاریخی
بخشی از بناهای تاریخی که در سیستان و بلوچستان تخریب شدند و یا به آنها خسارت وارد شده است، به گفته جلال‌زایی عبارتند از: «بناهای تاریخی شهرستان راسک از جمله قلعه پیشین، قلعه فیروزآباد، قلعه برنجی، قلعه بریسک، قلعه هشدار و مسجد پسامگ، همچنین موزه چابهار، قلعه سرباز، قلعه سیب در شهرستان سیب و سوران، ناودانی‌های مقابر «شیشه‌ریز جالق» مقبره «سورو» در شهرستان گلشن».
به گزارش ایسنا: «سیل به برخی خانه‌های تاریخی یزد و حتی مخزن امن موزه این شهر نیز نفوذ کرد و به تخریب ساختمان تاریخی اداره کل میراث فرهنگی شهرستان منجر شد. میدان امیرچخماق و مسجد جامع یزد نیز آسیب دیدند». شهر یزد در یونسکو به عنوان یک شهر خشتی به ثبت جهانی رسیده است و هرگونه تخریب در بافت و تغییر وضعیت آن جایگاهش به عنوان میراث جهانی را تحت تاثیر قرار می‌دهد.
به گفته احمد آخوندی مدیر کل میراث فرهنگی استان یزد: «تاکنون نزدیک به ۲۴۰بنا شامل مغازه، منزل، حصار و بنا در بافت تاریخی این شهر بین صفر تا ۱۰۰ درصد آسیب دیده‌اند و با توجه به ادامه بارندگی‌ها، امکان دارد آمار افزایش یابد».
تخریب تاریخ و فرهنگ مردم ایران در دهه‌های گذشته
فرهاد بنی زمان، کارشناس مدیریت ریسک و بحران در رابطه با تخریب میراث فرهنگی کشور می‌گوید: «خسارت‌های وارد شده بر بناهای تاریخی ایران از دامنه و وسعت زیادی برخوردار است. از یک طرف شمارگان وقوع سوانح طبیعی از جمله زلزله و سیل در ایران در دهه‌های اخیر از روندی افزایی برخوردار بوده است و از طرف دیگر، در حفاظت از بناهای تاریخی در برابر تأثیرات مخرب سوانح طبیعی، سهل‌انگاری‌های زیادی صورت گرفته است».
-مجموعه تاریخی قطب‌الدین حیدر و خانه تاریخی امینی در تربت حیدریه بر اثر زلزله در فروردین ۱۴۰۰دچار خسارت شدند.
-در پی وقوع زلزله سی‌سخت در بهمن‌ماه ۹۹دو دهنه از دهانه‌های پل تاریخی پاتاوه دچار آسیب شد. مورخان قدمت این دو اثر تاریخی را به دوره ساسانیان و حتی قسمتی از دوره صفویه ربط می‌دهند.
-قلعه فیروز آباد در شمال غرب ابرکوه در استان یزد واقع شده که متعلق به اواخر قاجاریه و اوایل پهلوی است و در سال ۱۳۸۶ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. شهرستان ابرکوه بیش از ۵۰قلعه دارد و این قلعه‌ها و آثار قدیمی با ارزش مربوط به دوران قاجاریه هستند. در اثر بارش و سیل آذر ماه سال ۹۹ در این شهرستان، آسیب‌های جدی و جبران‌ناپذیری به بناهای ارزشمند و با ارزش ملی این منطقه وارد شد. قلعه مسکونی فیروزآباد آسیب بالای ۷۰درصدی داشته و همچنین کلیه ابنیه داخل قلعه از ۵۰تا ۱۰۰درصد تخریب شدند.
-بارش شدید باران در فروردین ماه سال ۹۸در گنبد کاووس سبب رطوبت زیاد در بدنه برج تاریخی قابوس که در فهرست آثار جهانی یونسکو قرار دارد، شد. همچنین بر اثر این حادثه، آب‌های زیر تپه تاریخی برج تاریخی قابوس به حدود ۸۰تا ۹۰سانتی‌متر افزایش یافت و در قسمت‌هایی از تپه نیز رانش‌هایی رخ داد.
-پل کشکان پلی است باستانی که تاریخ ساخت آن به دوره حکومت آل حسنویه در قرن چهارم هجری باز می‌گردد و هزار سال قدمت دارد. باستان شناسان به پل کشکان لقب «مادر پل‌های تاریخی ایران» را داده‌اند. پل کشکان در سیل سال ۹۸ استان لرستان دچار آسیب جدی شد و یکی از پایه‌های آن کاملاً در حال تخریب است.
-محل قرارگیری قلعه فلک الافلاک در سیلاب دچار رانش شد و در شهرستان بروجرد هم حدود ۱۵خانه تاریخی بر اثر بارش‌های سیل آسای فروردین ۹۸ آسیب بسیار جدی دیدند. در مجموع بیش از ۱۰۰بنای تاریخی لرستان تحت تأثیر سیلاب قرار گرفتند.
-آسیاب‌های آبی دزفول با قدمتی ۱۷۰۰ ساله از جمله قدیمی‌ترین سازه آبی جهان می‌باشند. این آسیاب‌ها تا اواخر قرن ۱۹ میلادی همچنان مورد استفاده قرار می‌گرفت. نخستین آسیاب آبی دزفول همزمان با ساخت پل باستانی دزفول ۱۷۰۰ سال پیش در دوران ساسانی و با توجه به نیاز مردم در بستر رودخانه دز ساخته شد. متأسفانه سیلاب‌های شدید فروردین سال ۹۸ آسیب‌هایی به این اثر تاریخی وارد کردند.
-خانه قاجاری تیمو از جمله خانه‌های باقی مانده از دوران قاجار بود. خانه قاجاری تیمو از سال‌‌ها قبل نه تنها به حال خود رها شده، بلکه از این خانه سرقت‌‌های زیادی مربوط به صنعت فرش انجام شده است که تا کنون هیچ کس نسبت به آنها اعتراضی نکرده است. اداره میراث فرهنگی کرمان این بنا را در لیست آثار ملی قرار نداده و سرانجام این بنای با هویت اصیل در کرمان بر اثر بارش‌ها و سیل فروردین سال ۹۸تخریب شد و آسیب شدیدی به آن وارد گردید.
-در جریان زمین‌لرزه قدرتمند شامگاه یکشنبه ۲۱آبان سال ۹۶کاروانسرای شاه عباسی، عمارت خسرو و چهارقاپی در شهرستان قصر‌شیرین، قلعه یزدگرد در شهرستان دالاهو و زیج منیژه در سرپل ذهاب، جزو آثاری بودند که آسیب دیدند و مورد تخریب واقع شدند.
بیشتر بخوانید
میراث فرهنگی کشور، خانه پدری جلال آل احمد یا آینه دق؟!
بی توجهی، سهل انگاری یا اندیشه داعش بنیان
این نخستین بار نیست که بناها و محوطه‌های تاریخی در ایران تحت حاکمیت ولایت فقیه در اثر بلایای طبیعی مثل زلزله و سیل خسارت می‌بینند و یا تخریب می‌شوند. اگر داعش در عراق و سوریه میراث فرهنگی مردم را عامدانه از بین برد، در حکومت ولایت فقیه بر اثر بی توجهی، سهل انگاری و اهمیت ندادن که ناشی از نگاه حاکمان به میراث ملی است، تخریب گسترده‌تر از داعش صورت گرفت و طبعا نباید انتظار داشت که در حکومت ولایت فقیه میراث تاریخی مردم ایران حفظ شود.
ایندیپندنت از قول کارشناسان می نویسد: «خسارت‌هایی که در اثر بلایای طبیعی مثل سیل به بناها و محوطه‌های تاریخی وارد می‌شوند، به این دلیل است که مسئولان برای محافظت از آنها پیش‌بینی‌ها و اقدام‌های لازم را انجام نمی‌دهند. به گفته آنان، مراقبت از آثار مربوط به تاریخ و تمدن ایران‌زمین جزو اولویت‌های جمهوری اسلامی نیست و رویکرد و عملکرد وزارت میراث فرهنگی نیز این مسئله را اثبات می‌کند».
