مرگ؛ جغدی که بیهوده ما را می ترساند
از همون ابتدا حواسم بهش بود. تنها نشسته بود و کسی همراهش نبود. اینجا جایی نبود که کسی تنها بیاد. کارهای اداری رو انجام داد و دوباره رفت روی نیمکت نشست. غم از سر و روش می‌بارید خیلی کنجکاو شده بودم.
هنوز متوفای ما رو تحویل نداده بودند و داشتیم با چند نفر از بستگان درباره مرگ و نسبت غم مرگ بستگان با آدمی و قیمت قبر صحبت می‌کردیم. نوع برخورد آدمی با مرگ در این دوره و زمونه عجیبه.
جنازه‌ای رو که آن مرد تنها منتظرش بود از دریچه غسالخانه بیرون دادند و او بالای سر مرده خود نشست. یاد شعر شاملو افتادم.
هرگز کسی اینگونه فجیع به کشتن خود برنخاست که من به زندگی نشسته‌ام. ناخودآگاه رفتم سمتش. پنجاه ساله به نظر می‌آمد. نگاهش کردم، نگاهم کرد. سنگین بود و متانت در چشمهاش موج می‌زد.
- کمک می‌خوای؟
- لبخندی زد: مهر شماست.
اشاره‌ای کردم و دو سه نفر از بستگان آمدند و جنازه را برداشتیم و تا دم ماشین بردیم. تماس گرفتم و به عمو گفتم شما بروید ما خودمون رو می‌رسونیم با هم هستیم.
هی می‌گفت مزاحم شما نمیشم. آخه خودتون هم مراسم خاکسپاری دارید.
بالاخره قبول کرد من بمونم و کمکش کنم تا تدفین انجام بشه و بعد برم به مراسم خودمون.
برادرش بود که فوت شده بود. به سختی گریست. دستی روی شونه اش گذاشتم. تنها زندگی می‌کنی؟
بوی گلاب فضا را آغشته کرد. جای صحبت بیش از این نبود. شماره‌ای گرفتم و در سکوت تنها رهایش کردم.
در خانه‌ای که پر از قاب عکس بود!
کوچه باریک بود از محلات قدیمی که در عصر قاجار آباد شده بودند. درخت های قطور و لبریز از شکوفه.
درب سفید انتهای بن بست دوم. در را باز کرد و از حیاط رد شدم. بوی یاس و حوض فیروزه ای.
ویلچری که کنار راهرو خودنمایی می‌کرد بیشتر مرا آزرد. یک لحظه احساس پشیمانی کردم از حضورم. با خودم گفتم حالا آن روز تنها بوده و کمکی شده بهش. چه دلیلی داشته که بیام اینجا؟ الان پی چی هستم؟ خودم هم نمی‌دونستم. رضا نگاهم کرد. قاب عکس برادرش روی میز خودنمایی می‌کرد و چند قاب عکس دیگه به دیوار.
روی میز یک شمع روشن بود و صدای پیرزنی همراه سرفه‌های خشک از اتاق مجاور می آمد: اختر اومد یا صدیقه؟ محبوبه کجاست؟ علی چرا دیشب نیومد؟
- پیداشون میشه مادر. بخواب تا عصری می‌آیند. با دوچای آمد. کم حرف بود.
گفتم راستش نمی‌دونم برای چی دوست داشتم باز هم ببینمتون آقا رضا. یعنی اون روز حس عجیبی داشتم. چنین صحنه‌ای ندیده بودم که یک نفر تنها بیاد تشییع جنازه برادرش. واقعا نمی‌دونم چرا.
نگاهم کرد: سوال همیشه آدم رو پی جواب می‌کشونه.
دست برد لای موهای جو گندمی‌اش:
- این پیرزن که افتاده اون اتاق و منتظره بچه هاش برگردند مادرمه.
انگار نمی‌خواست بیشتر بگه. اما چشمان من پرتر از دو جمله جواب بود.
این شیر پیر چندسال زمان شاه زندان بود به جرم اینکه مجاهد خلق بود. ساواک برای دستگیری‌اش شیرینی پخش کرده بود. پدرم مارکسیست بود و سال پنجاه و هفت اعدام شد. من و خواهرهام و برادرم همه کوچک بودیم. بزرگترین ما پانزده ساله بود. این برادرم که اومدی خاکسپاری‌اش سه روزه بود که پدرمون اعدام شد.
از وقتی که یواشکی می‌رفتیم سر قبر پدرم فهمیدم که ما باید بترسیم. اما نمی‌دونم چرا خواهرهام نترسیدند. نترسیدند که الان عکس‌هاشون به دیواره.
سه خواهری که روی هم هفتاد سال عمر نکردند!
پا شد و عکس ها را یکی یکی معرفی کرد:
اختر خونه زعفرانیه شهید شد. صدیقه سال شصت و هفت اعدام شد و محبوبه در فروغ جاویدان.
هر سه نفرشون روی هم هفتاد سال عمر نکردند.
همیشه یواشکی رفتیم سر قبر اختر. صدیقه و محبوبه که گوری ندارند.
این هم تنها برادرم بود که آبان نود و هشت رفت بیرون و چند وقت دنبالش می‌گشتم. تا گفتند در زندان ایست قلبی کرده.
هیچ کدوم از بستگانم جرات نکردند بیایند مراسم خاکسپاری و این طور هم از ما خواسته بودند که بی سر و صدا دفن صورت بگیره.
می‌خواستم اون روز بهت بگم برو نمون! اما واقعا دست تنها بودم. بالغ بر سی سال مادرم هر روز سراغ بچه هاشو از این و آن گرفت، تا آلزایمر گریبانگیرش شد.
چطور می‌تونم بهش بگم و چطور می فهمه که بچه هاش دیگه نمی‌آیند؟ خود مرگ واقعا مهم نیست. آن روز حرف هاتون رو شنیدم. می‌خواستم بگم آنچه که مهمه نوع مرگه و آزاری که زنده‌ها ازش می بینند.
دلخراش بود باور کردن این حرف‌ها. اما آنچه که برای من غیر قابل باور بود چیزی بود که رضا داشت در آن زندگی می‌کرد.
-من باید بمونم و عذاب بکشم. عذاب از رنج مادری که هنوز چشم به راهه و نمی‌دونه چی به سر آخرین بچه‌اش اومده. اونها به راه خودشون رفتند و راحت شدند و سربلند. من چی؟
گفتم راه به جایی نمی‌بری؟ یا پذیرفتی این رسم زندگی رو؟ یعنی قبول نداری به تو و مادرت و خانوده ات ستم شده؟ ستم را قبول داری یا ستمگر را؟
گفت خواست خدا بوده! که خنده ام گرفت و عذرخواهی کردم.
ادامه دادم: آنکه جلوی ستم ایستادگی کرد تا پای جانش به اراده خودش بوده. آن ستمگر هم به فرمان خدا ستم نکرده. پس تو چرا همه رو به گردن خدا می‌اندازی؟
چکار می‌تونم بکنم؟ من رو هم بگیرند این پیرزن بیچاره چه می‌کنه؟
کمی از چای رو سر کشیدم: این پیرزن مشوق فرزندانش بوده حتما. اگر باز هم توانایی و نیروی جوانی‌اش را بهش برگردانند همون شیری میشه که گفتی ساواک برای دستگیری‌اش شیرینی داده بود.
- آقا رضا حداقل نشون بده که بیداری. حداقل نشون بده که حقت را می شناسی.
- نه دوست من! می ترسم از احوال این پیرزن.
بهش خیره شدم: اما الان که با غرور از سینه سپر کردن خانواده‌ات حرف می زدی؟ اون لحظه‌ای که پاشدی و عکس‌ها رو نشونم می‌دادی چشمهات برق می زد. انگار افتخار می‌کردی. اون افتخاری که در ذاتته، تو رو زنده نگه داشته نه ترس هات.
می‌گی دست تنها چکار کنم؟ برم شعار بدهم منو هم بگیرند؟ به دزدی و آدم کشی‌شون ادامه بدهند؟
گفتم خیلی کار سختی نیست. هر کاری راهی داره.
جنبش دادخواهی منتظر تو و تمام خاطرات توست. امثال تو کم نیستند که خانواده از دست دادند. [روایتی دردناک و تاثیرگذار از آنچه در قتل عام ۶۷ گذشت]
سوال من اینه آیا خواهران و برادرت و پدرت و مادرت جلوی ستم شاه و شیخ ایستادند که ما بترسیم؟
چشمان رضا پر از اشک شد.
برگشتم به دیوار نگاه کردم و ناگهان چشمم افتاد به پیرزنی که با واکر خودش را به سختی دم در اتاق رسونده بود. نگاهش پر از شادی بود. به سختی نفس می‌کشید و سرفه ای کرد.
گفت: دیدی رضا! می‌دونستم دلم گواهی می‌داد. یک نفر بالاخره از اخترم، صدیقه‌ام، محبوبه‌ام، خبر میاره.
پیرزن طوری به من نگاه کرد که یک لحظه حس کردم وسط بهشتم.
ادامه داد. خبر آوردی ازشون؟ از این که فراموشی گرفته بود و ناتوان شده بود دلم ریش نشد. حس دلسوزی نسبت بهش نداشتم. بهش افتخار می‌کردم. همین رو بعدها به رضا گفتم و رضا تعجب کرد که چرا خودش به جای افتخار به این اوضاع حس دلسوزی و حقارت و اندوه داشته همیشه.
به رضا نگاه کرد: جان مادر! به حرف های این آقا گوش بده. دلم گواهی میده خبرهای خوبی آورده!
رضا بلند شد و بی اختیار مادرش رو در آغوش کشید و بی اختیار هر دو گریه، های‌های، گریه می‌کردیم اما مادر می‌خندید. انگار بهار از ابتدا شروع شده بود.
رضا تنها در دادگاه جنبش دادخواهی
سیمای آزادی را نگاه می‌کردم. رضا با قاب عکس‌های خواهران و برادرانش در جنبش دادخواهی وسط دادگاه یکی از ظالمین به عنوان شاکی صحبت می‌کرد. مادر رضا تلوزیون را نگاه کرد و گفت: می دونستم بچه هام همه با هم هستند. حالا خیالم راحت شد و گوشه چشمش را پاک کرد.
عطری تازه در فضا پیچیده بود و زندگی و امید با موج تازه در جلوی چشمان‌‌مان رژه می‌رفت.
