ناکارآمدی مدیریت در ایران پدیدهای ریشهدار است که سابقهای دستکم چند دهساله دارد، هرچند میتوان آن را به بحرانهای حکمرانی در صدها سال گذشته تاریخ این کشور نسبت داد. این ناکارآمدی نه تنها از نبود مدیران لایق و با اراده لازم برای عقب زدن موانع انجام وظایفشان ناشی میشود، بلکه بخشی از یک نظام معیوب است که مدیران رانتخوار، را پرورش میدهد. اخیراً، انتقادهایی مانند آنچه مسعود پزشکیان از مدیران پروازی مطرح کرده، بار دیگر این مسئله را برجسته کرده است: مدیرانی که چندین شغل و سمت در نهادها و بنگاههای متفاوت دارند، اما نه تنها کارایی ندارند، بلکه هزینههای میلیاردی بر خزانه کشور تحمیل میکنند.
ریشه های درخت فساد مدیران
در هسته این بحران، مدیران رانتی قرار دارند که مانند ریشههای درخت فساد، در تار و پود اقتصاد و مدیریت ایران نفوذ کردهاند. فساد در ایران میوه درختی است که ریشهاش در سیاستهای فسادزا نهفته، مانند قیمتگذاری دولتی بر کالا، ارز و پول، و امتیازات انحصاری. اما تنه این درخت، قیمتگذاری معکوس بر نیروی انسانی است: جایی که افراد فاقد صلاحیت، بدون آزمون رقابتی، ارزشگذاری نجومی میشوند و به مناصب کلیدی میرسند. این فرآیند، که اغلب با بهکارگیری دامادها، فرزندان و اقوام همراه است، نه تنها فساد را تشدید میکند، بلکه اتلاف منابع را به بار میآورد.
مدیران رانتی، حتی اگر خودشان مستقیماً فاسد نباشند، مجبور به انتخاب افراد ضعیفتر از خود میشوند، که این چرخه را ادامه میدهد. نتیجه؟ سیاستهای نادرست، نظارت ضعیف و غوطهوری سازمانها در فساد. اتلاف منابع از فساد هم بدتر است، زیرا در فساد، حداقل سرمایهای وجود دارد که جابهجا میشود، اما در اتلاف، صدها میلیارد دلار به باد میرود بدون اینکه سودی عاید شود. این مدیران، که برچسب “توانمند” میخورند بدون آزمون واقعی، منشأ افزایش فساد از دو مسیر هستند: اول، پذیرش پستی که صلاحیتش را ندارند، خود یک عمل غیراخلاقی است؛ دوم، بیاطلاعیشان از مسائل، که به سیاستگذاریهای غلط و اجرای ناکارآمد منجر میشود.
در همین زمینه
شرکت های صوری و توخالی
این ناکارآمدی در سطح شرکتهای ایرانی نیز آشکار است. ایران حدود ۳۰۰ هزار شرکت فعال با پرونده مالیاتی و نزدیک به یک میلیون و چهارصد هزار شرکت بدون پرونده دارد، اما این آمارها بر پایه گمانهزنیهاست و دقت رسمی ندارند. آنچه مسلم است، این است که الزامات مدیریتی، قانونی و فرهنگی برای راهاندازی و مدیریت شرکتها در ایران به صورت یک سازوکار بههمپیوسته عمل نمیکند. شمار شرکتهایی که بیش از ۱۰۰ سال دوام آوردهاند، بسیار کم است؛ خانوادهها یا دوستانی که توانستهاند یک هلدینگ را بیش از ۵۰ سال هدایت کنند، انگشتشمارند؛ و اختلافات حقوقی، مالی و مدیریتی که شرکتها را زمینگیر میکند، فراوان. ضعفهای برجسته در شرکتهای بخش خصوصی شامل فعالیت جزیرهای بدون استفاده از تشکلهای اقتصادی مانند اتاق بازرگانی، نبود برنامه راهبردی بلندمدت، عدم توجه به جانشینپروری و انتقال دانش، مدیریت متمرکز بدون تفویض اختیار، فرایندمحور نبودن فعالیتها، کاهلی در استفاده از فناوری، فقدان دادهمحوری و تصمیمگیری بر اساس احساسات، بیتوجهی به آموزش ضمن خدمت، عدم پرداخت دیون به تأمینکنندگان، ضعف در ارزیابی عملکرد، نارسایی در ارتباطات داخلی و خارجی، فقدان کنترلهای داخلی و حسابرسی، آشوب در ساختار سازمانی، نارسایی در تأمین نقدینگی، و تمرکز بر روابط به جای شایستگی است. این ضعفها نه تنها بهرهوری را کاهش میدهند، بلکه جذب و نگهداشت متخصصان را ناممکن میکنند و شرکتها را به ورطه زیان و ورشکستگی میکشانند. در دنیایی که شایستگی فنی و علمی کلیدی است، تکیه بر لابی و پارتی، نشانهای از عقبماندگی مدیریتی است.
مدیران پروازی
مدیران پروازی، که اخیراً مورد انتقاد قرار گرفتهاند، نمادی از این ناکارآمدی هستند. این مدیران، که اغلب از پایتخت به استانها اعزام میشوند، اولویت را به کارشناسان بومی نمیدهند و به درد کشور نمیخورند. تأکید بر استفاده از نیروهای محلی، که توسط مقامات مطرح شده، نشاندهنده عمق مشکل است: مدیرانی که پروازیاند، نه تنها تعهد بلندمدت ندارند، بلکه هزینههای گزاف حملونقل و اقامت را تحمیل میکنند، بدون اینکه کارایی واقعی داشته باشند.
برای تحلیل عمیقتر، میتوان از نظریه O-Ring مایکل کرامر بهره برد، که نشان میدهد قدرت یک سیستم به اندازه ضعیفترین حلقهاش است. در ایران، با وجود منابع طبیعی فراوان و نیروی انسانی متخصص، ضعفهایی مانند چالشهای نهادی، ناکارآمدی نظام گزینشی و آموزشی، و عدم شفافیت، مانند حلقههای ضعیف عمل میکنند و کل زنجیره توسعه را مختل میسازند. این نظریه، که بر وابستگی کیفیت اجزا تأکید دارد، توضیح میدهد چرا تفاوت اندک در یک حلقه، تفاوتهای بزرگ در خروجی ایجاد میکند. در نظام اداری ایران، گزینش بر پایه وفاداری سیاسی به جای شایستگی، افراد ضعیف را وارد پستهای کلیدی میکند، که عملکرد کل سیستم را تضعیف مینماید.
نتیجه؟ رکود، محافظهکاری، فرار مغزها، و سیاستگذاری با چشمان بسته. حتی با بودجه کلان و زیرساخت قوی، این حلقه معیوب توسعه را به زمین میزند. حملات اخیر سایبری و اطلاعاتی به ایران، مانند آزمون تنش، ضعفهای مدیریتی را برملا کرده و نشان داده که چگونه یک حلقه ضعیف میتواند کل سیستم را در برابر تهدیدها آسیبپذیر کند.
تداوم غلطها
در نهایت، ناکارآمدی مدیریت در ایران نه تنها یک مسئله فردی، بلکه ساختاری است که فساد، اتلاف منابع و توسعهنیافتگی را(تداوم اشتباهات= perpetuates) میکند. این بحران، که ریشه در سیاستهای رانتمحور و نظام حامیپرور دارد، کشور را در دام چرخهای ویرانگر نگه میدارد، جایی که مدیران نالایق نه تنها پیشرفت را متوقف میکنند، بلکه هزینههای هنگفتی بر جامعه تحمیل مینمایند. نظریه O-Ring یادآوری میکند که توسعه ایران با پایینترین نمرهاش سنجیده میشود، نه میانگین، و این واقعیت تلخ، عمق فاجعه را نشان میدهد
آرمین بهاری







