سود چند تریلیون تومانی قاچاق سوخت: قربانی شدن سوختبران خرد برای پنهانکاری شبکه سازمانیافته
اختلاف فاحش قیمت سوخت یارانهای داخلی با نرخ جهانی در کشورهای همسایه، یک رانت عظیم و چند تریلیون تومانی ایجاد کرده است که نهادهای قدرت، از جمله سپاه پاسداران، نمیتوانند از آن چشمپوشی کنند. با وجود قاچاق سیستماتیک حکومتی در حجم دهها میلیون لیتر، انگشت اتهام به سوی سوختبران خرد گرفته میشود؛ افرادی که تنها برای تأمین قوت لایموت خانوادههایشان، توسط نیروهای امنیتی به قتل میرسند.
ابعاد کشتار سوختبران و حجم حیرتآور قاچاق
در آمارهای غیررسمی و رسمی، نام ۶۲ نفر از سوختبران در جادههای جنوب سیستان و بلوچستان ثبت شده است که از فروردینماه تا اواسط آذرماه ۱۴۰۴ جان باختهاند. از میان این قربانیان، ۹ نفر نوجوان بودند. لازم است تعداد سوختبران کشتهشده در جادههای جنوب کرمان، میناب، هرمزگان و بندرعباس را نیز به این آمار افزود. در خبرها نامی از جانباختگان این مناطق ذکر نشده است. این آمار نشاندهنده خطرات فعالیت سوختبران در مناطق مرزی و جنوب شرقی ایران است. رضا سپهوند، عضو کمیسیون انرژی مجلس، اخیراً اعلام کرد که روزانه بین ۱۰ تا ۱۵ میلیون لیتر بنزین و ۲۵ تا ۳۰ میلیون لیتر گازوئیل از کشور قاچاق میشود. احمدرضا رادان، فرمانده کل انتظامی فراجا، و حسین رحیمی، رئیس پلیس امنیت اقتصادی، اظهار کردند که قاچاقچیان سوخت توانستهاند جریمه ۱۱ هزار میلیارد تومانی را در کمتر از ۲ ساعت پرداخت نمایند. این نشاندهنده حجم بالای نقدینگی در دست شبکههای قاچاق است. مجتبی قهرمانی، رئیس کل دادگستری هرمزگان، در روز یکشنبه ۱۷ فروردین ۱۴۰۴ از کشف یک شبکه زیرزمینی قاچاق سوخت در ساحل قشم خبر داد. به گفته او، این شبکه شامل ۴ مخزن بزرگ سوخت با هزاران لیتر گازوئیل ذخیرهشده بود. قهرمانی بیان کرد: «قاچاقچیان از طریق ۸ خط لوله به طول بیش از ۳ کیلومتر، فرآوردههای نفتی را از شبکهای زیر زمینی متشکل از ۴ مخزن و انبار بزرگ سوخت که زیر خاک و در خشکی تعبیه شده بود جهت انتقال به شناورها به درون دریا منتقل میکردند.»
شواهد قاچاق سیستماتیک و فراتر از سوختبران خرد
مدیر عملیات شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی ایران در ۶ آذر ۱۴۰۳ اعلام کرد که سالانه حدود ۱ میلیارد لیتر سوخت نیروگاهی در مسیر منحرف و قاچاق میشود و به نیروگاهها نمیرسد. در سالهای گذشته، آمارهای متفاوتی از قاچاق روزانه میلیونها لیتر سوخت از ایران منتشر شده است. بسیاری از کارشناسان، بخش عمده قاچاق سوخت در کشور را سازمانیافته میدانند. برخی منابع رسمی، انگشت اتهام را به سوی بخشها و نهادهای دولتی و «خصولتی» گرفتهاند. این سؤال مطرح است که قاچاق روزانه میلیونها لیتر سوخت، که به صدها کامیون بزرگ تانکردار نیاز دارد، چگونه توسط مردم عادی انجام میشود. بر اساس اظهارات برخی مقامات رسمی، حجم قاچاق فرآوردههای نفتی روزانه بین ۲۵ تا ۳۰ میلیون لیتر برآورد شده است. یک گزارش رسانهای تحلیلی فرض میکند که اگر کل حجم قاچاق روزانه ۳۰ میلیون لیتر باشد، به حدود ۱۵۰۰ تانکر تریلی با ظرفیت میانگین نیاز است. اگر این ۱۵۰۰ تانکر تریلی با فاصله کم حرکت کنند، صفی به طول ۲۰ کیلومتر تشکیل میدهند. این تحلیلها نتیجه گرفتند که خروج روزانه حجمی معادل ۲۰ تا ۳۰ میلیون لیتر سوخت (یا صف ۲۰ کیلومتری از تانکرها)، نمیتواند تنها کار سوختبران خرد یا مردم عادی باشد. این حجم عظیم و سازماندهیشده از قاچاق، بدون وجود ساختارهای سازمانیافته در بدنه دستگاههای متولی و مراکز اصلی تولید و توزیع، امکانپذیر نیست.
محاسبات سود رانتی و نقش نهادهای قدرت
یک نماینده مجلس اشاره کرده است که قاچاق روزانه ۳۰ میلیون لیتر سوخت نمیتواند کار ۱۰۰۰ نیسان یا ۵۰ نفتکش باشد. تحلیل دیگری نیز محاسبه کرده که قاچاق روزانه ۳۰ میلیون لیتر سوخت را بر تانکرهای ۲۵ هزار لیتری تقسیم کنیم، روزانه به ۸۰۰ تانکر بزرگ برای قاچاق نیاز است. چنین حجمی از سوی چند سوختبر در مرز قابل انجام نیست. روزنامه واشنگتنپست دیماه ۱۴۰۰ از قول منابعی گزارش داده بود که سپاه پاسداران، محور زنجیره بزرگ قاچاق سوخت ایران است. سازمان شفافیت بینالمللی، ایران را از لحاظ فساد مالی در میان ۱۸۰ کشور، در جایگاه ۱۴۹ قرار داده است. ایران به خاطر سقوط شدید ارزش ریال، ارزانترین بنزین را در جهان عرضه میکند. اختلاف چشمگیر قیمت سوخت در داخل و خارج از کشور، قاچاق آن را تشدید کرده است. قیمت بنزین آزاد در ایران تا کنون ۳۰۰۰ تومان و از ۲۲ آذر ۵۰۰۰ تومان عرضه میشود. قیمت گازوئیل آزاد در ایران ۶۰۰ تومان است. قیمت بنزین در افغانستان ۹۲ سنت (معادل ۱۱۷ هزار تومان) و گازوئیل ۱ دلار و ۳ سنت (معادل ۱۳۱ هزار تومان) با نرخ دلار آزاد ۱۲۸ هزار تومانی فعلی است. در پاکستان، قیمت بنزین و گازوئیل هر دو حدود ۹۴ سنت (معادل ۱۲۰ هزار تومان) است.
سود چند تریلیون تومانی و قربانی شدن سوختبران
اختلاف فاحش قیمت بنزین و گازوئیل داخلی با نرخهای جهانی، رانتی نجومی ایجاد میکند. در پاکستان، اختلاف قیمت بنزین و گازوئیل به صورت متوسط ۱۱۹ هزار و ۴۰۰ تومان است. در افغانستان، اختلاف قیمت بنزین ۱۱۲ هزار تومان و اختلاف قیمت گازوئیل ۱۳۰ هزار و ۴۰۰ تومان است. اگر این اختلافهای فاحش در ۳۰ میلیون لیتر سوخت قاچاقی اعلامی حکومت ضرب شود: در افغانستان، سود روزانه بنزین ۳ تریلیون و ۵۱۰ میلیارد تومان و سود گازوئیل ۳ تریلیون و ۹۳۰ میلیارد تومان میشود. در پاکستان، سود روزانه بنزین و گازوئیل هر یک ۳ تریلیون و ۶۰۰ میلیارد تومان میشود. این ارقام خیرهکننده نشان میدهند که حکومت و ارگانهای قدرت مانند سپاه پاسداران، نمیتوانند از این سود کلان چشمپوشند. در این بین، برای پنهانکردن این قاچاق سیستماتیک، سوختبران خرد قربانی میشوند. این سوختبران که برای قاچاق چند گالن سوخت ناچیز و کسب قوت لایموت فعالیت میکنند، توسط سپاه پاسداران و نیروی انتظامی به گلوله بسته شده و به قتل میرسند.
[کشتار سوختبران توسط سپاه پاسداران در سال میلادی ۲۰۲۳]
