چگونه بی‌ثباتی اقتصادی، سرمایه را از تولید دور می‌کند؟
پرنده‌ای که پیش از طوفان آسمان را ترک می‌کند
دریانوردان مدیترانه از گذشته مشاهده کرده بودند که پرندگان دریایی، اندکی پیش از وقوع طوفان‌های بزرگ، سواحل را ترک می‌کنند و به مناطق امن‌تر پرواز می‌کنند. آن‌ها نه به دلیل وقوع طوفان، بلکه به دلیل نشانه‌های نامرئی تغییرات جوی، خطر را زودتر از انسان احساس می‌کردند.
سرمایه نیز رفتاری مشابه دارد. سرمایه معمولاً زمانی از یک اقتصاد خارج نمی‌شود که بحران به اوج رسیده باشد، بلکه هنگامی حرکت می‌کند که نشانه‌های بی‌ثباتی، نااطمینانی و کاهش اعتماد را تشخیص دهد. از این رو، فرار سرمایه اغلب نه علت نخست بحران، بلکه یکی از نخستین نشانه‌های عمیق‌تر شدن آن است.
سرمایه تنها پول نیست
در ذهن بسیاری از مردم، سرمایه تنها به پول نقد یا دارایی‌های مالی محدود می‌شود. اما اقتصاددانان مفهوم گسترده‌تری از سرمایه ارائه می‌کنند.
سرمایه شامل کارخانه، ماشین‌آلات، فناوری، دانش، سهام، سرمایه مالی، شبکه‌های تجاری و حتی اعتماد میان فعالان اقتصادی است. هرچه سرمایه بیشتر در فعالیت‌های مولد به کار گرفته شود، ظرفیت تولید، اشتغال و رشد اقتصادی نیز افزایش می‌یابد.
به همین دلیل، خروج سرمایه تنها به معنای انتقال پول به خارج از کشور نیست. هنگامی که یک کارآفرین از ایجاد کارخانه جدید صرف‌نظر می‌کند، سرمایه‌گذاری خود را به کشور دیگری منتقل می‌کند یا منابع خود را به دارایی‌های غیرمولد اختصاص می‌دهد، اقتصاد نیز بخشی از ظرفیت رشد آینده خود را از دست می‌دهد.
فرار سرمایه چگونه رخ می‌دهد؟
فرار سرمایه همیشه به شکل انتقال ناگهانی پول به بانک‌های خارجی رخ نمی‌دهد. این پدیده شکل‌های متنوعی دارد.
گاهی سرمایه‌گذار دارایی خود را به ارزهای خارجی تبدیل می‌کند. گاهی سرمایه را به بازارهای خارجی منتقل می‌کند. گاهی نیز تصمیم می‌گیرد سرمایه‌گذاری جدیدی انجام ندهد و دارایی خود را به صورت طلا، املاک یا سایر دارایی‌های کم‌ریسک نگهداری کند.
حتی خرید گسترده دارایی‌های غیرمولد، اگر به دلیل بی‌اعتمادی به آینده اقتصاد انجام شود، می‌تواند نشانه‌ای از حرکت سرمایه به سوی فعالیت‌هایی باشد که ارزش افزوده‌ای برای تولید ایجاد نمی‌کنند.
بیشتر بخوانید
سقوط ارزش پول ملی؛ چرا اعتماد به پول از بین می‌رود؟ – شماره ۸
به همین دلیل، اقتصاددانان میان «خروج فیزیکی سرمایه» و «خروج سرمایه از فعالیت‌های مولد» تفاوت قائل می‌شوند. هر دو می‌توانند رشد اقتصادی را تضعیف کنند.
چرا سرمایه از بی‌ثباتی گریزان است؟
سرمایه بیش از هر چیز، به پیش‌بینی‌پذیری نیاز دارد. سرمایه‌گذاری در یک کارخانه، یک پروژه صنعتی یا یک کسب‌وکار جدید، تصمیمی است که بازده آن معمولاً در بلندمدت حاصل می‌شود.
اگر سرمایه‌گذار نتواند آینده نرخ تورم، ارزش پول، قوانین، مالیات، تجارت یا امنیت سرمایه خود را پیش‌بینی کند، ریسک سرمایه‌گذاری افزایش می‌یابد. در چنین شرایطی، بسیاری از سرمایه‌گذاران ترجیح می‌دهند دارایی خود را به محیط‌هایی منتقل کنند که ثبات بیشتری دارند، حتی اگر بازده کوتاه‌مدت آن کمتر باشد.
به همین دلیل، تجربه کشورهای مختلف نشان می‌دهد که کیفیت نهادها، حاکمیت قانون، شفافیت و ثبات اقتصادی، اغلب بیش از منابع طبیعی یا حتی اندازه بازار، بر تصمیم سرمایه‌گذاران اثر می‌گذارند.
سرمایه، پیش از بحران تصمیم می‌گیرد
یکی از ویژگی‌های مهم سرمایه آن است که به گذشته نگاه نمی‌کند؛ بلکه بر اساس انتظار از آینده تصمیم می‌گیرد.
اگر فعالان اقتصادی تصور کنند که محیط کسب‌وکار در سال‌های آینده باثبات‌تر خواهد شد، سرمایه‌گذاری افزایش می‌یابد. اما اگر انتظار داشته باشند نااطمینانی بیشتر شود، حتی در شرایطی که هنوز بحران آشکار نشده است، سرمایه‌گذاری‌های جدید کاهش پیدا می‌کند.
از این رو، فرار سرمایه را باید بیش از آنکه یک واکنش به گذشته بدانیم، واکنشی به برداشت سرمایه‌گذاران از آینده تلقی کنیم. این ویژگی، فرار سرمایه را به یکی از حساس‌ترین شاخص‌های سلامت اقتصاد تبدیل کرده است.
سرمایه آینده را در جای دیگری جست‌وجو می‌کند
در اقتصاد ایران، فرار سرمایه را نمی‌توان صرفاً به خروج ارز یا انتقال دارایی به خارج از کشور محدود کرد. این پدیده، بازتابی از کاهش تمایل سرمایه به حضور در فعالیت‌های مولد است. هرگاه نااطمینانی اقتصادی افزایش یابد، افق پیش‌بینی کوتاه‌تر شود و هزینه تصمیم‌گیری بالا برود، بخشی از سرمایه ترجیح می‌دهد یا از کشور خارج شود یا به فعالیت‌هایی منتقل شود که ریسک کمتری دارند، اما ارزش افزوده‌ای برای اقتصاد ایجاد نمی‌کنند.
از دیدگاه اقتصاد سیاسی، این روند معمولاً نتیجه یک عامل واحد نیست. تورم مزمن، کاهش ارزش پول ملی، نوسان‌های شدید اقتصادی، نبود ثبات در مقررات، ضعف شفافیت، محدودیت رقابت و کاهش قابلیت پیش‌بینی، در کنار یکدیگر محیطی ایجاد می‌کنند که سرمایه‌گذاری بلندمدت را دشوار می‌سازد.
به همین دلیل، فرار سرمایه را باید نشانه‌ای از کاهش اعتماد به محیط اقتصادی دانست، نه صرفاً یک جابه‌جایی مالی.
هزینه پنهان فرار سرمایه
زیان اصلی فرار سرمایه، تنها کاهش منابع مالی نیست. سرمایه‌ای که از تولید فاصله می‌گیرد، فرصت‌های شغلی آینده را نیز با خود می‌برد.
هر کارخانه‌ای که ساخته نمی‌شود، هر فناوری که وارد چرخه تولید نمی‌شود و هر پروژه‌ای که متوقف می‌ماند، به معنای کاهش ظرفیت تولید، افت بهره‌وری و محدود شدن رشد اقتصادی در سال‌های آینده است.
این هزینه‌ها معمولاً در آمارهای روزانه دیده نمی‌شوند، اما آثار آن‌ها به‌تدریج در کاهش درآمد سرانه، افت سرمایه‌گذاری، کند شدن نوآوری و افزایش بیکاری نمایان می‌شود.
به همین دلیل، اقتصاددانان توسعه تأکید می‌کنند که مهم‌ترین سرمایه هر کشور، اعتماد سرمایه‌گذاران به آینده اقتصاد است.
فرار سرمایه و چرخه رکود
یکی از خطرناک‌ترین ویژگی‌های فرار سرمایه، ایجاد یک چرخه خودتقویت‌کننده است.
با کاهش سرمایه‌گذاری، رشد اقتصادی کندتر می‌شود. کاهش رشد، درآمدها را محدود می‌کند و نااطمینانی را افزایش می‌دهد. افزایش نااطمینانی نیز انگیزه خروج سرمایه را بیشتر می‌کند. در نتیجه، اقتصاد وارد چرخه‌ای می‌شود که خروج سرمایه و کاهش رشد، یکدیگر را تقویت می‌کنند.
در چنین شرایطی، حتی سرمایه‌گذارانی که تمایل به ماندن دارند نیز با افزایش ریسک روبه‌رو می‌شوند و تصمیم‌های خود را به تعویق می‌اندازند.
از منظر اقتصاد سیاسی، شکستن این چرخه تنها با افزایش منابع مالی امکان‌پذیر نیست؛ زیرا سرمایه، پیش از هر چیز، به ثبات قواعد بازی و اعتماد به آینده نیاز دارد.
سرمایه و کیفیت نهادها
پژوهش‌های اقتصاد نهادی، به‌ویژه آثار داگلاس نورث و دارون عجم‌اوغلو، نشان می‌دهد که سرمایه به محیط‌هایی جذب می‌شود که در آن‌ها حقوق مالکیت، اجرای قراردادها، شفافیت، رقابت و پاسخگویی نهادی تضمین شده باشد.
در مقابل، هرگاه دسترسی به فرصت‌های اقتصادی بر پایه روابط سیاسی، امتیازات انحصاری یا رانت توزیع شود، سرمایه‌گذاری مولد به‌تدریج جای خود را به فعالیت‌های کوتاه‌مدت و غیرمولد می‌دهد.
در چارچوب اقتصاد سیاسی ایران، این نکته اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا یکی از چالش‌های اساسی، تبدیل شدن بخش مهمی از منابع اقتصادی به عرصه رقابت برای دسترسی به رانت، به جای رقابت برای افزایش بهره‌وری و نوآوری است. در چنین ساختاری، سرمایه مستقل با موانع بیشتری روبه‌رو می‌شود و انگیزه سرمایه‌گذاری بلندمدت کاهش می‌یابد.
فرار سرمایه؛ نشانه یا علت بحران؟
در این مقاله حلقه دیگری از زنجیره اقتصاد سیاسی ایران روشن شد. اگر در مقاله هشتم دیدیم که کاهش ارزش پول ملی، اعتماد به پول را تضعیف می‌کند، اکنون مشاهده کردیم که کاهش اعتماد به محیط اقتصادی، بر تصمیم سرمایه‌گذاران نیز اثر می‌گذارد.
فرار سرمایه، تنها خروج پول از مرزهای یک کشور نیست؛ بلکه کاهش تمایل به سرمایه‌گذاری مولد، تعویق پروژه‌های تولیدی، انتقال دارایی‌ها به فعالیت‌های غیرمولد و در نهایت، کاهش ظرفیت رشد اقتصادی است.
از این منظر، سرمایه را نمی‌توان با دستور یا اجبار در یک اقتصاد نگه داشت. سرمایه، بیش از هر چیز، به آینده نگاه می‌کند و آینده را بر اساس کیفیت نهادها، ثبات اقتصادی، امنیت حقوقی و اعتماد عمومی ارزیابی می‌کند.
به همین دلیل، فرار سرمایه را باید نه صرفاً یک مسئله مالی، بلکه یکی از مهم‌ترین شاخص‌های سلامت اقتصاد سیاسی هر کشور دانست.
آرمین بهاری
منابع
- ساختار و دگرگونی در تاریخ اقتصادی: داگلاس نورث
- چرا ملت ها شکست می خورند:دارون عجم اوغلو و جیمز رابینسون
- بهای نابرابری: جوزف یوجین استیگلیتز اقتصاددان برجسته آمریکایی و برنده جایزه نوبل اقتصاد
- گزارش‌های ثبات مالی و جریان سرمایه صندوق بین المللی پول (IMF)
- گزارش‌های توسعه جهانی و سرمایه‌گذاری بانک جهانی
