موضوع حقآبه سیستان مدت‌هاست که به یک بحران تبدیل شده است و از معضلاتی است که همچنان لاینحل باقی مانده است. نتیجه این بحران کم آبی تدریجی رود هیرمند و سرانجام مرگ تالاب هامون و انبوهی مشکلات دیگر که بر سر مردم این منطقه آوار شده است. حل این بحران نیازمند اراده قوی می‌باشد. اراده‌ای که در حکومت ولایت فقیه یافت نمی‌شود. سرانجام مردم شهر هامون روز سه شنبه ۵ اردیبهشت در اعتراض به دیپلوماسی ضعیف و ناتوان دولت ابراهیم رئیسی در قبال حکومت طالبان اقدام به برگزاری راهپیمایی در کف خشکیده تالاب هامون کردند و صدای ضعیفی از درد و رنج و صدای سله‌های خشکیده هامون به گوش رسید.
سرچشمه آب هیرمند و دریاچه هامون
هیرمند یا هلمند نام رودی است در سیستان که از ولایت هلمند افغانستان جاری شده و به دریاچه هامون که دریاچه‌ای مشترک میان افغانستان و ایران است می‌ریزد. رود بزرگ هیرمند از رودهای پرآب افغانستان و آسیا به‌شمار می‌رود که سالانه میلیاردها متر مکعب آب در آن جریان می‌یابد و طول آن ۱۱۰۰کیلومتر می‌باشد؛ این رو بلند‌ترین رود واقع در میان سند و فرات به‌شمار می‌آید. این رود از بلندی‌های کوه بابا در ۴۰ کیلومتری غرب کابل از رشته‌کوه هندوکش در افغانستان سرچشمه می‌گیرد و پس از طی مسافت ۱۱۰۰کیلومتری وارد دریاچه هامون می‌شود.
سابقه تاریخی مناقشات و اختلافات
در شرایط مختلف خصوصا در مواقع بی‌آبی اختلافات بین ایران و افغانستان تشدید می‌گردد.. درهنگام پیش آمدن این اختلافات طبق ماده ششم عهدنامه صلح ایران و انگلیس در سال ۱۸۷۵میلادی حل و فصل آن برعهده دولت انگلیس قرار می‌گرفت. لازم به یادآوری است که این عهد نامه، دولت وقت ایران را متعهد کرده بود که کلیه اختلافات خود با دولت افغانستان را به داوری انگلیس ارجاع دهد و دولت انگلیس هم تعهد داده بود که این اختلافات را به شیوه مناسب تعیین تکلیف کند.
وزارت امورخارجه انگلستان ژنرال گلد اسمیت را مامور رسیدگی کرد که در سال ۱۸۷۲رأی داوری خود را صادر کرد که این رأی مورد قبول هر دو کشور واقع گردید که در قسمتی از این رأی به موضوع حقآبه پرداخته شده بود که مقدار آبی که برای تامین آب ایران لازم بود کسر نشود و هر دو کشور بطور متساوی الطرفین از آب هیرمند برخوردار باشند و تحت هیچ شرایطی حقآبه ایران تحت الشعاع قرارنگیرد و زیانی متوجه آن نگردد.
موضوع حکمیت در موضوع آب
در اواخر قرن نوزدهم تغییر مجاری هیرمند باعث اختلافات جدیدی شد و تا سال ۱۲۸۱ خورشیدی به دلیل کم‌آبی شدت یافت و دولت وقت ایران بر اساس ماده ششم عهدنامه صلح از دولت انگلیس تقاضای حکمیت کرد و دولت انگلیس هم ژنرال مک ماهون را مامور رسیدگی به حل اختلافات ایجاد شده کرد. مک‌ماهون در زمستان ۱۲۸۴ رأی خود را داد که از آب هیرمند که به بند کمال خان در افغانستان می‌رسید، دو سوم را به افغانستان و یک سوم را به ایران می‌داد.
وزیرخارجه وقت ایران به حکمیت مک ماهون اعتراض کرد و اعلام نمود که یک سوم آب هیرمند برای ایران کافی نیست و با توجه به میزان زراعت طرفین، بایستی دو سوم به ایران و یک سوم به افغانستان داده شود.
اختلافات تا سالهای بعد همچنان بدون حل باقی مانده بود و سرانجام در سال ۱۳۱۱مذاکراتی برای حل اختلاف بر سر مرزها و حقآبه سیستان آغاز شد و در سال ۱۳۱۵با امضای پروتکل موقتی قرار گذاشته شد که هر مقدار آبی که به بند کمال خان در افغانستان برسد به صورت مساوی میان دو کشور تقسیم شود، اما افغانستان به تعهداتی که در پروتکل امضا شده بود پشت کرد و این موجب اختلافات جدیدی بین دو کشور گردید.
کشور افغانستان روی رودخانه هیرمند سدهای متفاوتی زده بود که این باعث بی آبی هیرمند گردید به نحوی که در سال ۱۳۲۶خشکسالی و بی آبی باعث مرگ گسترده حیوانات و خشک شدن زمین‌های کشاورزی گردید و اهالی سیستان بصورت گسترده مجبور به کوچ شدند. کوچ اهالی سیستان و خشکسالی اعتراضات زیادی را برانگیخت و دولت ایران به سازمان ملل شکایت نمود و دولت آمریکا برای حل اختلاف اقدام به تشکیل کمیسیونی بی طرفی بنام دلتا نمود و برای حل این معضل پیشنهاد کرد. کمیسیون دلتا تعیین کرد که بطور سالیانه ۶۴۰میلیون متر مکعب آب به ایران تعلق گیرد و دولت افغانستان هم پذیرفت.
اما قسمت هایی از گزارش کمیسیون به ضرر سیستان بود و ابهاماتی در آن بود که دولت ایران نه پیشنهاد کمیسیون را پذیرفت و نه آن را رد کرد. درسال ۱۳۳۴بی‌آبی باعث از بین رفتن محصولات زیادی از روستائیان در منطقه سیستان گردید و این موضوع باعث شد که سران طوایف و عمده مالکان در تلگراف خانه تحصن کنند و اعلام کردند که «اگر در مرکز، عملی مقدور نیست، برای احقاق حق خود و کشیدن سدهای افغان، ما اهالی سیستان شخصاً اقدام نماییم» به دنبال این شکایت که تهدید کردن دولت هم محسوب می‌شد، هیئتی از طرف دولت به سیستان فرستاده شد.
سرانجام در ۲۲ اسفند ۱۳۵۱ گزارش کمیسیون دلتا بین نخست وزیر وقت ایران و افغانستان به امضاء رسید و مقرر شد که در هرثانیه ۲۶ مترمکعب آب (معادل ۸۵۰ میلیون مترمکعب در سال) سهم سیستان و دریاچه هامون باشد که جمع ۲۲ متر مکعب آب در ثانیه بر پایه گزارش کمیسیون دلتا و چهار متر مکعب آب در ثانیه به عنوان «حسن نیت و علایق برادرانه» بود. این معاهده به قوت خود در سالهای بعد باقی ماند و تا اواخر دهه ۱۳۷۰خورشیدی دیگر اختلافی بین دولت ایران و افغانستان صورت نگرفت علیرغم اینکه تغییرات زیادی در حکومت افغانستان و همچنین سقوط سلطنت شاه و جایگزین شدن آن با سلطنت شیخ صورت گرفت.
خشک شدن هامون هفتمین تالاب بین المللی جهان
از اواخر دهه ۱۳۷۰خشکسالی در سیستان گسترش یافت. میزان ورودی آب رود هیرمند به دریاچه هامون مرتبا کاهش یافت. انتقال آب هامون جهت استفاده در شهر زاهدان توسط خط لوله و انتقال و ذخیره حجم زیادی از آب دریاچه هامون به چاه نیمه‌های زابل و همچنین استفاده آب هامون برای کشاورزی از عوامل اصلی خشک شدن هامون بود. از طرفی نبود دولت قدرتمند در افغانستان و عدم کنترل و رعایت قرار دادها و معاهدات روی رودخانه هیرمند در افغانستان سدهای زیادی ساخته شد و این علاوه بر استفاده وسیع از پمپ‌های آب برای انتقال آب هیرمند جهت کشاورزی در افغانستان بود.
این عوامل منجر به خشک شدن دریاچه هامون گردید که روی زندگی بیش از ۴۰۰هزار سیستانی تاثیر بشدت منفی برجای گذاشت. همچنین منجر به نابودی زیست پرندگان بومی و منقرض شدن گاو سیستانی که به لحاظ شیردهی معروف بود و ده ها مشکل دیگر از جمله مهاجرت گسترده مردم سیستان به مناطق شمالی ایران و همچنین از بین رفتن صنایع دستی منطقه سیستان گردید.
در همین رابطه
سیستان انبار غله ایران؛ از گرسنگی و تشنگی می‌میرد!
ناتوانی و نا کار آمدی دولت رئیسی
مردم ستمدیده سیستان که از هر لحاظ بی‌سرپناه و بدون حامی هستند، بالاجبار تلخی‌ها و سختی‌ها را تحمل می‌کنند. تحمل این سختی ها ناشی از ناکارآمدی و ناتوانی دولت انتصابی ابراهیم رئیسی است که به دلیل درگیر بودن با بحران‌های اقتصادی و اجتماعی درحال فلج شدن است. انتظار داشتن از دولت رئیسی برای حل مشکل حقآبه سیستان یک خیال واهی است.
سوالی که مطرح است، چرا علیرغم دود و دم‌های دون کیشوتی سرداران سپاه که خود را قدرت اول منطقه! می‌دانند، اما دولت مستاصل ابراهیم رئیسی عاجز از حل مشکل پایه‌ای مردم این منطقه هست؟ درحالیکه نه دولت قدرتمندی در افغانستان وجود دارد، نه ارتش با اقتداری در مقابل خود می‌بینند ؟ چرا دیپلوماسی حکومت ولایت فقیه اینقدر عاجز و ناتوان است که توان حل سیاسی و دیپلوماتیک این معضل اجتماعی از او سلب شده است؟
ظاهرا دولت رئیسی و مزدوران سرکوبگر حکومتی قدرت پوشالی‌شان محدود به کشتن چند سوختبر و زحمتکش است، اما در برابر یک کشور ضعیف منطقه دیپلوماسی بزدلانه را در پیش گرفته اند به نحوی که طالبان حکومت مقتدر ولایت فقیه را محل نمی‌گذارد.
خبرگزاری حکومتی فارس در تاریخ ۶ اسفند سال ۱۴۰۱ در مطلبی دراین رابطه دولت ابراهیم رئیسی را به چالش می‌کشد و می‌نویسد «با خشک شدن جریان آب از افغانستان به سیستان در سالهای اخیر حیات انسانی و طبیعی در سیستان به طور کامل رو به زوال است. سیل مهاجرت و تخلیه منطقه سیستان بیش از پیش شدت گرفته است. مشکلات و دشواری زندگی در سیستان اکنون غیر قابل تصور است… توقع داریم دولت محترم و خدمتگزار! اقدامی عاجل و موثر و منتج به نتیجه عملیاتی برای پیگیری تحقق حق آبه انجام دهند».
البته توقع از دولت مستأصل و غرق در بحران ابراهیم رئیسی تا کنون نتیجه ای نداشته است که مردم شهر هامون روز سه شنبه ۵ اردیبهشت در بستر خشکیده هامون فریاد اعتراض برداشتند و نسبت به دیپلوماسی ضعیف دولت اعتراض کردند. واقعیت اینکه همانطور که حکومت مدفون سلطنت پهلوی توان حل این معضل را نداشت و همچون زخمی بر پیکر سیستان باقی مانده بود، هیچ وقت سلطنت ولایت فقیه هم توان حل این بحران را نخواهد داشت و علی رغم اینکه چندین سال است که مردم سیستان با این درد دست و پنجه نرم می‌کنند و درگیر این بحران هستند، هنوز این زخم درمان پیدا نکرده است.
بی‌تردید با حاکمیتی که برای بقای خود تلاش می‌کند هرگز این زخم درمان نخواهد شد و این مردم سیستان هستند که باید همچنان در تب تشنگی بسوزند. طبعا یک راه برای درمان و رهایی از این نابسامانی‌ها وجود دارد و آن هم سرنگونی تمام عیار حکومت ولایت فقیه که هرگز متعلق به مردم نبوده و نیست و حل این بحران تنها در اقتدار یک حکومت دموکراتیک و مردمی است که هم اکنون برای سرنگونی این جرثومه ضد حیات و زندگی می‌جنگد و بی‌شک با همیاری مردم قهرمان پیروز خواهد شد و مردم ایران زندگی سراسر شکوفا و مسیر پیشرفت را در پیش خواهند گرفت.
