سخنرانی خامنه‌ای در آخرین روزهای مرداد ۹۷ و در هنگامی که قیام به پایان هشتمین ماه خود نزدیک می‌شود، در برگیرنده رهنمودهایی برای ایجاد انسجام درونی در نظام است، غافل از آنکه افزایش ریزش و انشقاق در درون نظام خود محصول قیام است.
این روزها علی خامنه‌ای نگران‌ترین فرد در مجموعه‌ی خلافت اسلامی! است. او رهبر نظامی‌ست که در بیش از ۷ ماه گذشته در یک قیام ادامه‌دار مردمی گرفتار آمده است. او اکنون در موقعیتی قرار دارد که باید به نیروهایش پاسخ بدهد چرا نظامشان سرنگون نخواهد شد!
سخنرانی خامنه‌ای در صبح دوشنبه ۲۲ مرداد ۹۷ در حضور شماری از نیروهایش با هدف تشریح وضعیت کنونی نظام و پاسخ‌هایی که باید به آن داده شود، ایراد شد.
مبارزه با «مفسد»
خامنه‌ای در این سخنرانی ضمن اعتراف به معضلات اقتصادی کشور و رنجی که مردم از آن می‌برند، علت اصلی آنرا سیاست‌گذاری‌های غلط در داخل کشور دانست. سیاست‌گذاری‌هایی که راه را بر فساد اقتصادی هموار کرده است. راه حل خامنه‌ای برای این معضل سفارش دولتمردان به برنامه ریزی صحیح و سفارش روسای سه قوه به همکاری بود. اما مهمترین مانور خامنه‌ای در این قسمت طرح موضوع مبارزه با مفاسد اقتصادی بود. یک کمپین تبلیغاتی که از هم‌اکنون بوی خون از آن به مشام می‌رسد. با حکمی که برای رئيس قوه قضاییه صادر و اجازه رسیدگی فوری به او داده است. خامنه‌ای در این سخنرانی گفت: «همه بدانند، بنای نظام، برخورد قاطع و بدون ملاحظه با مفسد است.»
بسیار قابل پیش‌بینی‌ست که خامنه‌ای به این بهانه برخی را در درون نظام تصفیه کند؛ هدف از این تصفیه قرار دادن «رهبری» در موضع مقابله با فساد از یک سو و از سوی دیگر ایجاد انسجام در درون نظام با ایجاد ترس در میان لایه‌های بالایی و میانی آن خواهد بود.
حفظ تدارکاتچی
مقابله با فساد و تصفیه «مفسد» آنگونه که خامنه‌ای می‌خواهد آنرا برای جلوگیری از فروپاشی و ریزش در درون نظام به کار بگیرد البته به معنی کنار زدن دولت روحانی نخواهد بود. تا آنجایی که به سیاست غالب در نظام ولایت فقیه بر می‌گردد به تدریج دوگانه‌ی رئیس جمهوری و ولی فقیه که از دوره خمینی سرمنشأ نزاع در رأس نظام بود در عمل و در علن به نفع ولی فقیه حل می‌شود. حسن روحانی اکنون بیش از همیشه در موضع «تدارکاتچی» و یکی از زیردستان خامنه‌ای عمل می‌کند و خامنه‌ای نقش حکمرانی خود را بیش از همیشه علنی می‌کند.
ورود نظام به این عرصه هرچند می‌تواند برای مدتی کوتاه، نمایی از انسجام درونی از نظام به بیرون عرضه کند اما در عمل و به تدریج نقش حائل رئيس جمهوری برای «مقام معظم رهبری» از میان خواهد رفت و خود خامنه‌ای بیش از همیشه رودررو با مردم قرار خواهد گرفت.
همچنان که قیام مردم ایران مراحل تعمیق و گسترش را طی می‌کند نظام نیز چاره‌ای جز انقباض با شعار انسجام نخواهد داشت. هرگونه گشایش ظاهری یا ارائه مانورهای اعتدال‌گرایانه یا اصلاح‌طلبانه زمینه‌ساز شقه و ریزش فوری نظام خواهد شد.
حال که خامنه‌ای نقش سلطانی خود را بیش از همیشه آشکار می‌کند حذف دولت برای او نمی‌تواند موضوعیتی داشته باشد. به همین خاطر است که او می‌گوید: «آنها که می‌گویند دولت باید برکنار شود در نقشه دشمن نقش‌آفرین هستند. دولت باید سرکار بماند و با قدرت، وظایف خود را در حل مشکلات انجام دهد.»
«بازی خطرناک مذاکره با آمریکا»
اما ضعف خامنه‌ای و تمامیت نظام موضوعی نیست که از نظرها پنهان بماند. او در این سخنرانی می‌پذیرد که مهمترین دلیلی که نظام را وادار می‌کند که وارد مذاکره با آمریکا نشود، قرار داشتن آن در نقطه ضعف است. او به صراحت اعلام می‌کند که «ما فقط وقتی می‌توانیم وارد بازی خطرناک مذاکره با آمریکا شویم که از لحاظ اقتصادی و سیاسی و فرهنگی به اقتدار مورد نظرمان برسیم و فشارها و هوچی‌گری‌های او نتواند در ما تأثیر بگذارد اما در حال حاضر مذاکره قطعاً به ضرر ما تمام می‌شود و ممنوع است.»
در تایید همین اظهارات است که خامنه‌ای می‌پذیرد در مذاکرات منتهی به برجام نیز اشتباه کرده است که اجازه مذاکرات داده است. هرچند این بخش از اظهارات او پس از مدتی از خروجی خبرگزاری‌ها حذف شد اما تا آنجایی که به تشریح موقعیت درونی نظام مربوط می‌شود حکایت از یک پشیمانی عمیق از سرکشیدن جام زهر برجام دارد.
«مذاکرات برجام اشتباه بود. در موضوع مذاکرات بنده اشتباه کردم و به اصرار آقایان اجازه تجربه را دادم که البته از خطوط قرمز معین‌شده هم عبور کردند. رئیس‌جمهور اعتراف کرد اگر محدودیت‌های شما نبود ما امتیازات بیشتری می‌دادیم.» [یورونیوز ۲۲ مرداد ۹۷]
هرچند مذاکرات منتهی به برجام برای نظام یک اجبار و تلاشی برای خروج از شرایط بغرنج بود اما در همان زمان در درون نظام بر سر این مذاکرات یک قطب بندی جدی صورت گرفت. هرچند تیم روحانی با حمایت خامنه‌ای برجام را به سرانجام رساند، اما بلافاصله پس از امضای توافق‌نامه و حتی پیش از آن از طرف جناح‌هایی در درون نظام، روحانی و تیم او به خیانت متهم شدند. اکنون پس از شکست قطعی این تجربه و ناامیدی نظام از هرگونه برجام اروپایی، خامنه‌ای مجبور است به نحوی از این تجربه جمعبندی کند. او اشتباه خود را در ورود به مذاکرات می‌پذیرد اما دلیل آنرا «اصرار آقایان» اعلام می‌کند.
خامنه‌ای امیدوار است که با ایجاد انسجام در میان نیروهای نظام بتواند شرایط کنونی را پشت سر بگذارد. پذیرش مذاکره با آمریکا می‌تواند شرایط آشفته درون نظام را به سرعت آشفته‌تر کند.
رد احتمال حمله نظامی خارجی
در کنار رد امکان مذاکره، خامنه‌ای نیاز دارد تا به نیروهایش این قوت قلب را نیز بدهد که حمله نظامی خارجی در کار نخواهد بود. خامنه‌ای می‌گوید: «تأکید می‌کنیم جنگ نخواهد شد و مذاکره نخواهیم کرد.» او در اشاره به مقامات آمریکایی می‌افزاید: «آنها مسئله جنگ را صریحاً مطرح نمی‌کنند اما درصددند با اشاره و کنایه، «شبح جنگ» را ایجاد و بزرگ کنند تا ملت ایران و یا ترسوها را بترسانند.»
خامنه‌ای به روشنی می‌داند که شمار «ترسوها» در درون نظام کم نیست و احتمالا خود او مقدم بر همه‌ی آنها باشد. با این همه می‌داند که ورود به مذاکره با آمریکا چه سرنوشتی برای او رقم خواهد زد.
سخن گفتن در متن قیام
درک آنچه خامنه‌ای درباره مبارزه با «مفسد» اقتصادی، حفظ دولت روحانی و عدم مذاکره با آمریکا می‌گوید تنها زمانی میسر خواهد شد که به متنی که او در آن سخن می‌گوید بیشتر دقت کنیم. نظام او در یک قیام مردمی در طول بیش از ۷ ماه گذشته گرفتار آمده است. او در این سخنرانی به دو سرفصل دی ۹۶ و مرداد ۹۷ در این قیام اشاره می‌کند و مدعی‌ست که در هر دو مرحله پیروز شده است.
خامنه‌ای «آمریکایی‌ها، صهیونیستها و سعودی‌ها» را در پشت صحنه قیام ایران در دی ۹۶ دانست و افزود: «دشمنان سپس به سال ۹۷ دلبستند و برخی مقامات آمریکا گفتند ۶ ماه دیگر خبرهایی از ایران خواهید شنید، منظور آنها همین حوادث مرداد بود که با وجود هزینه‌های فراوان مالی و سیاسی دشمنان این‌گونه محدود از آب درآمد.» [تسنیم ۲۲ مرداد ۹۷]
آیا خامنه‌ای موفق خواهد شد؟
پرسش نهایی در برابر اظهارات خامنه‌ای این می‌تواند باشد که آیا او موفق به ایجاد انسجام در درون نظام و مهار قیام ایران خواهد شد؟
خامنه‌ای می‌خواهد به‌وسیله تصفیه «مفسد» اقتصادی یا به بیان دیگر تصفیه بخشی از مدیران یا مقامات میانی یا سطح پایین نظام وحدتی ناشی از ترس در میان مدیران و مقامات بالایی و میانی نظام ایجاد کند. به موازات همین خط، او با تبلیغ عدم مذاکره با آمریکا می‌خواهد مانع از هر نوع انشقاق بیشتر در درون نظام و به خصوص نیروهای سپاه شود. برای جا انداختن خط عدم مذاکره با آمریکا ضروری‌ست که بدنه نظام باور کند که حمله نظامی در کار نخواهد بود.
با رد احتمال حمله نظامی خارجی، خامنه‌ای می‌خواهد این راحتی خیال را به نیروهای سرکوب بدهد که می‌توانند بدون هیچ نگرانی از آینده نظام به سرکوب و کشتار قیام‌آفرینان در داخل کشور ادامه بدهند.
در این سخنرانی خامنه‌ای به عمد یا به سهو دو موضوع را در مورد جایگاه قیام مغفول می‌گذارد که می‌تواند تمام دستگاه تحلیلی او را برهم بزند. نخست آنکه قیام مقدم بر فشار آمریکا بر نظام بود. آنچنان که روحانی در مصاحبه تلویزیونی‌اش به تاریخ ۱۵ مرداد تصریح کرد که فشارهای ترامپ تنها پس از شروع و گسترش قیام دی‌ماه صورت گرفت. [مصاحبه تلویزیونی روحانی و موقعیت واقعی «منفورترین گروهک در تاریخ ایران»]
دوم آنکه قیام از آغاز دارای رهبری و سازماندهی مشخص بوده است و این روند در طول بیش از ۷ ماه گذشته تعمیق و گسترش نیز یافته است. خامنه‌ای در سخنرانی‌اش در ۱۹ دی ۹۶ از مجاهدین به‌عنوان فراخوان‌دهنده، سازمانده و هدایت کننده قیام یاد کرد. [روایت یک شکست نظام؛ سخنرانی خامنه‌ای درباره‌ی قیام ایران] در جمعبندی اطلاعات سپاه در پایان ۶ ماه نخست قیام ایران نیز این قیام یکسره به مجاهدین منتسب شد. [جمعبندی درونی اطلاعات سپاه از نقش مجاهدین در شش ماه‌ی نخست قیام ایران]
در کنار دو موضع‌گیری فوق، هرگاه مقامات و سخنگویان نظام رو به بدنه نظام درباره قیام سخن گفته‌اند از نقش و جایگاه مجاهدین در قیام گفته‌اند. آنها می‌دانند که بدون اذعان به این واقعیت نیروهایشان از وسعت نظر کافی برای مقابله با قیام برخوردار نخواهند بود. [قیام ایران به روایت خامنه ای و زیباکلام‌ها؛ دو روایت برای یک هدف]
به طور واقعی در طول ۴۰ سال گذشته در کمتر مقطعی سلطنت ولایت مطلقه فقیه به این میزان از مجاهدین احساس خطر کرده بود. تا جایی که خامنه‌ای چند روز پیش از این سخنرانی در وب‌سایت‌ش اعلام کرد که کسی نگران نباشد و نظام سرنگون نخواهد شد. [خامنه‌ای: سرنگون نخواهیم شد – یادآوری رژه میلیشیا در مجلس]
مغفول ماندن این واقعیت در سخنرانی خامنه‌ای در ۲۲ مرداد حکایت از آن دارد که موضوع آنقدر برای بدنه نظام بدیهی شده است که او خود را نیازمند پرداختن به آن نمی‌بیند. پاسداران [«ملا جنایت می‌کند، سپاه حمایت می‌کند»؛ سپاه به طور مستقیم مخاطب قرار می‌گیرد] و بسیجی‌هایی [«مرگ بر بسیجی» در ادامه «ملا جنایت می‌کند، سپاه حمایت می‌کند»] که تجربه عینی و رودررو با کانون‌های شورشی و شوراهای مقاومت در طول بیش از ۷ ماه گذشته را دارند به خوبی می‌فهمند که کار برای سرکوب قیام تا چه میزان دشوار و شاید غیر ممکن باشد.
برای نیل به این هدف بود که تیم‌های خفته اطلاعات سپاه به فرماندهی اسدالله اسدی در تدارک حمله به گردهمایی پاریس در ۹ تیر بودند تا بتوانند به رهبری مجاهدین ضربات کیفی وارد کنند. حمله‌ای که پیش از وقوع با دستگیری تروریست‌ها و فرمانده عملیات یا همان دیپلمات ارشد نظام در اتریش با شکست مواجه شد.
با این همه به نظر می‌رسد خامنه‌ای از برقراری انسجام در درون نظام عاجز خواهد بود زیرا او نمی‌تواند عامل اصلی انشقاق در درون نظام یعنی قیام را مهار کند.
می‌توان تصور کرد که او در سخنرانی‌های آتی‌اش به بخش‌های بیشتری از ضعف‌ها و ناتوانی‌ها در درون نظام و اشتباهات خودش اعتراف کند. دوران پایانی سلطان‌ها کم و بیش شبیه به هم است. آنها یا زانو می‌زنند یا به این کار وادار می‌شوند.
