سیمایی پراز لبخند!
نمی‌دانم چه شد که نام و یاد او با دی ماه در هم آمیخت. آیا این صرفا یک اتفاق بود یا در این اتفاق حرف‌هایی پنهان شده است.
اولین بار که با جاذبه مغناطیسی لبخندش آشنا شدم روزهای آخر دی‌ماه بود. جلوی زندان قصر غلغله مردمی بود که در حال رقم زدن یکی از تابلوهای بزرگ که آزادی آن امضا کرد، بودند. روز آزادی زندانیان سیاسی در سال ۵۷.
اگر چه سن و سال من اجازه فهم آن جمعیت خروشان را نمی‌داد، اما با این جمله مادرم که امروز قرار است خواهرم که حبس ابدی بود از زندان آزاد شود شوقی اسیر شده در میان انبوه نگرانی‌های آن سال‌ها در دلم سر به دو گذاشته بود.
شور و بی‌قراری برای دیدار خواهرم من را با آن جمعیت خروشان یکی کرده بود. یادم هست وقتی خواهر در بی‌دادگاه‌های شاه حکم ابد گرفته بود، مادر با تمسخر به آن احکامی که ظاهرا داشتند تمام زندگی ما را می‌بلعیدند گفته بود: «مگه شاه چقدر می‌خواد عمر کنه و بمونه که دختر من تا ابد تو زندان باشه».
و حالا آن پیش‌بینی مادر به حقیقتی شوق‌انگیز تبدیل شده بود.
در همین زمینه
داستان یک مادر؛ در دیکتاتوری شاه به زندان افتاد و خمینی او را اعدام کرد!
انتظار جلوی زندان قصر
از صبح زود با مادرم به جلوی در زندان قصر رفته بودیم. ماشین را در پارکینگ اتوبوس‌های دو طبقه جلوی زندان پارک کرده و به انتظار بوییدن آزادی ایستاده بودیم. تنها دی ماهی بود که از تلاقی سوز سرما با پوست صورتم گرما و امید و شوق برمی‌خاست. حالا دیگر انتظار قدش کوتاه‌تر از این بود که بخواهد از نردبان زندگی ما بالا برود. . ما بودیم که با باز شدن در سبز رنگ زندان قصر از پله‌های زمان بالا می‌رفتیم. اولین بار بود که تجربه چرخیدن در سنگین و آهنی زندان قصر و باز شدن آن را لحظه به لحظه می‌چشیدم. دری که نه برای ملاقاتی دادن با نگهبان‌های عبوس آن بلکه برای کنار زدن همه احکام به ظاهر پایان‌ناپذیر و به روی آزادی باز می‌شد.
جمعیت چنان بی‌طاقت لمس کردن این تجربه بودند که هیچ شخصی که از آن طرف در پایش را به این طرف می‌گذاشت روی زمین نمی‌توانست گام بردارد. او بلافاصله بر دوش‌ها و دست‌های مردم که اقیانوس وجودشان به تلاطم افتاده بود موج پشت موج می‌گشتند.
لبخند مسحور کننده یک زن!
همین پیدا کردن خواهرم کار سختی بود. درهمان لحظه که نگاه کوچک و نگران من در جستجوی خواهرم در میان جمعیت می‌دوید جاذبه لبخندی عجیب قفلم کرد. زن مسنی را بر دست‌های خلق دیدم که چشم‌هایش، لب‌هایش و همه وجودش می‌خندید. من در مغناطیس خنده او چنان گم شدم که کامل خواهرم را فراموش کردم. او لباسی سرمه‌ای به تن و روسری به همین رنگ به سر داشت و در خنده‌اش چیزی مهمان شده بود آدم را به جانب خودش فرامی‌خواند. فقط صدای مادر همراه با کشیدن دستم که گفت سریع سوار ماشین بشو من را از این میدان جادویی بیرون آورد. وقتی سوار ماشین شدم تازه یادم آمد که برای دیدن خواهرم آمده بودم. او را در میان شوق مادر که می‌گفت خواهرت آزاد شد در آغوش کشیدم اما دلم در نگاه آن زن پرلبخند جا ماند.
مادر کبیری روح انقلاب
زنگ مدرسه حسابی شلوغ کرده بود و ما خوشحال که بالاخره کلاس امروز را تمام کردیم. با دوستانم کیف به دست خارج شدیم. حالا دیگر مدتی بود که با خودم فکر می‌کردم زندگی و آرامش تا ابد با هم رفیق خواهند بود و ما دوباره گل خوشحالی را چیده در باغچه خانه‌مان کاشته‌ایم. به جلوی در خانه که رسیدم، آن لبخند، آن چهره و آن نگاه که در جلوی زندان قصر از من ربوده شده بود را درست جلوی در خانه خودمان یافتم. ولوله کنجکاوی به جانم افتاد که او کیست؟ بی‌آنکه راز ماندگاری دلم در نگاه او را به مادر بگویم پرسیدم:
– مامان اسم این خانم چیه؟
– خانم کبیری
با خودم زمزمه کردم. خانم کبیری. عجب اسمی چقدر اسم و رسم و چهره با هم عجین هستند! آرام جلو رفتم و سلام کردم. دلم نمی‌خواست آرام باشم. دوست داشتم فریاد بزنم که خانم من شما را دوست دارم. خانم من عاشق خنده شما هستم. خانم من در همون نگاه اول جذب شما شدم اما شرم کودکانه مانع همه این فریادهای به طغیان آمده در دلم شد. برعکس آنچه در دلم می‌گذشت خیلی آرام و مودبانه در کنارشان با سکوت نشستم. نگاهم فقط جستجوگر لب‌های او شده بود که صحبت می‌کرد.
آثار شکنجه
می‌خواستم راز مغناطیس لبخندش را کشف کنم. مهربان و باز هم پرلبخند با مادرم صحبت می‌کرد. سخت است بگویم با فهم سن و سال آن روزم چه از صحبت‌های آنها فهمیدم اما اینقدر را مطمئنم بگویم که او داشت از سختی‌های زندان و آنچه پشت سر گذاشته بود تعریف می‌کرد. گاها حین صحبت پاهایش را نشان می‌داد. تو آشپزخانه موقع آماده کردن غذا به مادر گفتم:
– مامان چرا پای این خانم اینطوری بود
– باشه بعد بهت می‌گم الان بجنب غذا سرد نشه
اگر چه بعد از آن روز دیگر کمتر او را می‌دیدم اما غصه‌یی نبود. آخر عکس‌های او را روی همه دیوارهای شهر زنده بودند و زیر آن نوشته شده بود. معصومه شادمانی- خانم کبیری کاندید مجلس.
و من مانند کسانی که به گنج رسیده‌اند به دوستانم پز می‌دادم که:
– این خانم رو می‌شناسین؟
– نه ولی زن مهمیه آخه کمتر کسی اینطوری عکسش همه جا زده میشه
– دوست ماست
– واااا راست میگی!
– آره اگه خواستین میتونین از مامانم اجازه بگیرین وقتی میاد خونه ما ببینین‌اش. دوست مامانه
آخرین بار که آن لبخند پر جاذبه را دیدم در برنامه‌یی بود به یاد محمد مفیدی (مجاهدش شهید محمد مفیدی درزمان شاه به شهادترسید ) که در جایی همه جمع بودند. در میانه برنامه حزب‌الهی‌ها تلاش کردند مدیریت آن را مانند انقلابی که سرقت کردند، بربایند و خود دست بگیرند. اولین بار آن چهره را برافروخته در خشم دیدم. به مادرم گفت
– دیگه جای ما اینجا نیست پاشو بریم
اگر چه خود نمی‌دانستم اما این آخرین تلاقی دیدارم با او بود. فرصت کوتاهی که با او هم‌گام شدم در حالیکه که او خشمگین بود و دست من را گرفته بود و از جدول خط‌کشی شده خیابان‌ها عبورم می‌داد، من در دنیای کوچک خودم غرق خوشحالی بودم که دستم در دستان آن بزرگ زن است.
اما دی ماه سال ۶۰ همه آن خاطره را در گرداب خود فرو بلعید.
آخرین لبخند مادر کبیری!
تلویزیون خانه‌مان روشن بود و من در صفحه آن مات و بی‌نفس له شده بودم. دقایقی پیش این تلویزیون لعنتی گفت معصومه شادمانی مادر کبیری را اعدام کردند. گویا گوینده آن هیچ حالیش نبود که اسمی را که می‌خواند چه دنیای بزرگی بود و دامنه جزر و مد آنچه می‌گویند برای آنها که با لبخندش تلاقی کرده‌اند چقدر سنگین خواهد بود. درحالیکه از تلویزیون صدای آهنگ برنادت پخش می‌شد من که فکر می‌کردم همه طوفان‌های زندگی‌ام دیگر به ساحل آرامش رسیده‌اند غرق در تندبادهای سونامی که پیش رو قرار داشت شده بودم و از خود می‌پرسیدم
– آخرین لحظه که می‌بردنش با لبخندش چی کار کردن؟ هنوز می‌خندید؟
– اون قلب مهربون الان کجاست؟ یعنی رفت زیر خاک؟
– اون آرزوهایی که تند تند برای ایران می‌گفت اونها چی شدن؟
– کدوم دستی تونست گلوله رو به چنان چهره‌یی شلیک کنه؟
من سال‌ها بعد او را در کتاب‌ها بیشتر شناختم. تیترهایی در تلاش بودند تا آن همه بزرگی را به تصویر بکشند:
زنی که اشرف دهقانی را از زندان فرار داد
زنی که همراه با آخرین دسته‌های زندانیان سیاسی از زندان آزاد شد!
زنی که لاجوردی را به زانو در آورد!
و من هنوز در هر دی‌ماه چشمم به در سبز زندان قصر قفل شده است تا آن لبخند از پس در بیرون آید و من در چشم‌‌هایی که می‌خندد غرق شوم.
